Тоол чурттуг оол
Бора-талдар аразы-биле агып баткан дамырак сугнуң эриин дургаар үнген кызыл-катты хөңнүн калдыр ааска чыып чип, салбак салбаа-биле үзе тырткылап, адыштарынга долдур чыып алгаш, оолдар суг кыдыында ногаан шыкка ойта кээп дүшкүлээш, дээрде ак-ак булуттарны көрүп чытканнар.
Довук кызыл-кат салбаан хүннүң херелдеринге ол-бо кылаңнады туткулаан. Каттар оолга кылагар- кылагар, чиңгир-кызыл чинчилер ышкаш кылдыр көзүлген.
— Бай-Бег, бо кызыл-кат ышкаш чараш кат сээң чуртуңда бар бе? — деп, ол эжинден айтырган.
Бай-Бег кызыл-кат салбаан кезек көрүп чыда:
— Ийе — деп чугаалаан. — Чүгле бо черниң кызыл- кадының өңү соок ышкаш-тыр. — Соок!? — деп, Довук кайгай берген. — Соок өң база бар боор чүве бе!
— Бар.
Төрээн чуртунуң кызыл-кадының өңүн эжиниң соок дээни Довукту хомудадыпкан.
— Бистиң черниң тос тостуң соогунга доңуп кыштаан болгаш, сеңээ чылыг чайын безин каттың өңү соок ышкаш кындыр сагындырар-дыр — деп, Довук эжин кыжырып, оон: — Сээң ол, тоолда ышкаш, кыш дүшпес чуртуңда каттар өңү чылыг бе ынчаш? — деп айтырган.
Бай-Бег дораан харыылавайн, дээрже кезек када кайгап чыткан. Булуттуг дээрниң адаа-биле, будуктуг ыяштың кыры-биле бодунуң тоолзуг чуртунче эжи ужуга бээринге белен ышкаш кындыр Довукка сагындырган. Элээн болганда:
— Чылыг боор ийин оң — деп, Бай-Бег чугаалаан.
— А чүге «боор ийин оң»? — деп, Довуктуң сеткили эжиниң харыызындан ханмаан. — Сээң чылыг чуртуңнуң кадының өңү база чылыг-ла ыйнаан.
— Өңнер соок азы чылыг боорун, маңаа келгеш, билип алдым — деп, Бай-Бег чугаалаан. — Сен хары черже сүрдүрүп, төрээн чуртуңдан чарлы берзиңзе, ынчан мээң чугаам утказын билир боор сен.
Эжиниң сеткилин хомудадыпканын Довук билип каан. Чаа-дайын үезинде аймактардан хөй кижи аг-шеригге туттуруп, өске аймактарга кулдар болу бээрин ол боду көрген.
Эпчоксунганындан элээн үр ыыт чок чыда:
— А сен чуртуңнуң каттарының кайы хире амданыын, кандыг-кандыг өңнерлиин чугаалап берем, эжим — деп, шала буруузунуп чугаалаан. — Солун ышкажыл.
Бай-Бег оран-делегей кыдыында, кыш дүшпес, бо черге мырыңай дөмейлешпес чурттуг оол. Ооң чуртунуң дугайында Бай-Бегтиң чугаазын дыңнаарынга аалдың оолдар, уруглары дыка ынак. Бодунуң чуртунуң дугайында Бай-Бегтиң чугаазы оларга ылап-ла тоол-домак ышкаш кындыр сагындырар. Уругларга чүгле хомуданчыг чүве, ында база, мында ышкаш, чаа-дайыннар бо-ла өөскүп үнүп, аймактар бот-боттарының аразында дайылдажып турары. Бай-Бег база ачазы-биле кады дайын үезинде дайзынга туттургаш, ол-ла хевээр кулдар болуп, дайылдашкан аймактарның холдарын дамчып, уйгурларның холунга кирип, Тывада келгеннери бо. Бай-Бегтиң ачазының ус-шевери, эң ылаңгыя бажың-балгат, шивээ тудары кончуг болганы оларны өлүмден камгалап чоруур. Ооң ат-сураа аймактар аразынга дыңналып, дайынга тиилээн аймактар Бай-Бегтиң ачазының ус-шеверин ажыглаар дээш, аргалыг-ла болза, тулчуушкунга диригге арттырып, кул кылып алырын кызып турганнар. Ачазының үүлези өске кулдардан дээре-даа болза, ону кулдардан өске кым-даа, туразы келзе, дора көрүп болур. Ынчангаш ачазы бодун кезээде кул мен деп санап, бодун кулдардан улуургай көрбес кижи.
Бай-Бег кызыл-кат салбаан ол-бо аңдара-дүңдере тудуп көргүлээш:
— Ында каттарның амданының, өңүнүң дугайында, чүгле оларны ааска чыып чип, азы мынчаар хүн караанга көргеш, билип ап болур — деп чугаалаан. — Кижи сөзүнден ону билип алыры берге-ле боор. Чүгле кижи судалдыг холу- биле тудуп, суглуг караа-биле көргеш, билип алыр. Чылыг чуртундан чарлып, хар-дүвүлүг соок кыштыг бо черде чоруур эжин кээргей хона бергеш:
— Өзүп келгеш, сээң чуртуңга баар бис аа, эжим — деп, Довук чугаалаан.
Бай-Бег олче элдепсинип көрген.
— Баар бис?.. — дээш, ол кайгап айтырган. — Канчаар?
— Канчаар боор! — деп, Довук бодунуң күзелинге алзып, харыылаан. — Улуг эрлер бооп өзүп келгеш, шеригден чыып алгаш, сээң чуртуңну ону эжелеп алган аймактардан хостап чеде бээр бис.
Чаа-дайын, ооң хамык хай-халавын хөй катап көрген болгаш, эжиниң чугаазы ооң сеткилиниң хөөнү-дүр деп, Бай-Бег билген.
Ол өйде:
— Дову-у-ук! Дову-у-ук! — деп кыйгыра берген.
— Акым-дыр — деп, ооң үнүн Довук дораан-на танып каан. — Чүге мени кыйгырып турар чоор?!
— Мени база ачам чоктай бээр боор — деп, Бай-Бег чугаалаан.
Оолдар тура халышкаш, туттунуп турар шивээже углай маңнажыпканнар. Шивээ тудуунда ажылдап турар тус черниң чурттакчыларының мал-маганын уйгурлар хавырбас. Ынчангаш чоок-кавы аалдарның эрлери, мал-маганын хавыртпас дээш, шивээ тудуунга эки туразы-биле боттары кээп ажылдап турар. Довуктуң акызы база чоокта чаа ажылдай берген. А Довук боду аал биле шивээ аразынга аргыжып, акызынга аъш-чем эккеп берип турган. Ол кадында Бай-Бег-биле таныжып, найыралдажып алган.
Акызы Довукту шала туттунган шивээден ырак эвэсте манап олурган.
Дуңмазы чанынга чедип кээрге:
— Аалче баргаш, далган, быштак, сүт дээш чемден эккел — деп, акызы чугаалаан.
Довук:
— Чемивис ам-даа каш хонук иштинде четчир ийик чоп — диген.
Акызы олче шириини аажок көргеш:
— Чедишпес — деп, кадыы кончуг чугаалаан. — Кулдарга... өске кижилерге берип, оларның-биле база үлежиривисти билбес эвес сен. Че, аалдан чемнеп эккел.
Аътты эзертеп, сава-саңганы даалыңга суккаш, дергилеп кагдым. Аалывыс Кызыл-Чарык өрү көже берген эвеспе.
— Бай-Бег эжимни эдертип алыйн бе, акый? — деп, Довук айтырган. — Шивээде шериг баштыңчызы-биле чугаалажып, чөпшээредим берем.
— Ол чүү дээриң ол! — деп, акызы ону соксаткан. — Бисти кулдар-биле биригип, сүлчээлежип турар деп уйгурлар каразый берзе канчаар сен.
Шынап-ла, тус черниң чурттакчылары биле өске черлерден сүрдүрүп келген кулдарның аразында аралажырын уйгурлар хоруп турганнар. Олар сүлчээлежип, уйгурларга удур үймээн үндүре бээринден сестир. Аал ылап-ла Кызыл-Чарык өрүледир көже берген болган. Довук өөнге кежээ дүжүп, мырыңай имиртиңней бергенде келген. Чемненип алгаш, шагзыраанындан ол-ла дораан удуп каан.
Аъттарның даваннарының диртилээн даажындан, кижилерниң ыыткыр чугаалашканындан Довук оттуп келген. Чаңчыккан аайы-биле өгнүң хараачазынче көөрге, эртенги хүннүң херелдери ынаалар бажында дээй берген болган. «Мындыг эрте аал ишти чүге дүвүреп турар улус боор!» деп бодап, оол өгден үне халып келген. Аймактың бо чоок-кавы аалдарының эрлери улуг өг чанында чыглып турганнар. Шупту ок-чепсектиг, чыдаларын өгнүң курларында кыза шашкылап каан. Аъттыг кижилер уурук-сууруктап кээп- ле турганнар. Ийи баглааштың аразында шөе тырткан аргамчыга келген эрлер аъттарын баглап каан.
Чыылган эрлерниң аразында аалдың оолдары маңнажып, ыңай-бээр караңнадып-ла турганнар.
Оолдарның бирээзи Довукту көрүп кааш:
— Довук! Довук! — деп кыйгыра берген.
Ону дыңнааш, оолдар Довукту долганы хонуп келгеннер.
— Кажан чедип келдиң?
— Шивээге чүү болганын көрдүң бе?
— Аалга сен сөс чедирип келдиң бе? — деп, оолдар улай-улай айтырып, Довуктуң кырында-ла келгеннер. Эштериниң айтырыгларының уун билбейн:
— Кандыг шивээ? Чүү болган? — деп, ол удур айтырган.
— Кончуг эр бооп, билбээчеңнеп турба даан, аал — деп, оолдарның бирээзи чугаалаан. — Шивээже халдаар дугайында медээни сени эккелген диди чоп, улуг кижилер. Сен аалга келгениң соонда, аймактың өске аалдарынче шапкынчылар аъттыг халдып үндүлер чоп.
— Чүге?! — деп, Довук база катап айтырган.
— Билбээчеңнеп турарын кижиңниң — деп, Довуктуң эжи Кажык чугаалаан. — Эрткен дүне экер эрлер Куйлуг-Хем аксында сээң турганың шивээни чаза таварып каапкан-дыр.
— Чаза таварып каапкан... — деп, Довук чугааланып, ында артып каан акызын сактып келген. — Кымнар?
— Бо-даа илдең эр-дир — деп, оолдарның бирээзи кыжырымак чугаалаан. — Шивээге турган хирезинде, аңаа чүү болуп турганын билбес. Ындыг кижиден солун чугаа эрээн херээ бар бе!
Аалдың оолдарының Довукка сонуургалы дораан- на өжүп, ында-мында бөлүк-бөлүк болуп чыылган шериглерже соңнуг-мурнуг чорупканнар.
Шивээни чаза таварып турда, акызы биле эжи Бай- Бег канчап баржыктар ирги деп, Довук дүвүреп эгелээн. Өөнге ол маң-биле келгеш, эжик чанында мадагар терек доскаарда хойтпакты дүрген-дүрген бышкаш, бир хымыш хойтпакты уг-биле пактапкаш, үлгүүрден быштак ап, ону хойлапкаш, даштыгаар үне халаан. Аал чоогунга өртеп каан аъдынга келгеш, өрген чанында каап каан чүген-биле ону кончуг дүрген чүгенней соккаш, Хертеш-Кулазын чавыдак хевээр мунупкаш, Кызыл- Чарыкты куду кушталдырып-ла баткан.
— Оой, ой-о-ой! Кайнаар баарың ол!? Оой, ой-о-ой! — деп, аалда кижилерниң ооң соондан кыйгырганын Довук шала-соора дыңнаан.
Кызыл-Чарык аксынга халдып келгенин оол билбейн барган. Кедегге чыткан эрлерниң бирээзи доза халааш, Хертеш-Куланың дынындан барып сегирип ап, аътты доктаадыптарга, кайда келгенин Довук ам-на билип каан.
— Оо, кудай! Берге-Караның дуңмазы оол-даа ышкаш бо — деп, ол эр чугааланган. — Кайнаар карак-кулак чок тутсуп бар чыдарың ол, кайгал?
База бир эр чоокшулап келгеш:
— Берге-Караның дуңмазы-ла-дыр харын — деп бадыткаан.
— Мындаа шивээге чорумда, дуңмам бо-дур деп, айтып берген кижи. Медээ чедирип келген эр бо-ла болгай. Дүүн көрдүвүс чоп.
Довук кайгай берген. Дүүн аалче бар чорааш, ол кымга-даа ужурашпаан, кымга-даа медээ чедирбээн. Ынчангаш:
— Дүүн чанып бар чыткаш, кымга-даа таварышпаан, кымга-даа медээ чедирбээн мен — деп, оол чугаалаан.
— Мени өске оол-биле салчап тур боор силер.
— Ээ, дуңмам — деп, демги эр бажын чайгаан. — Дүүн сээң болап эрткениңни мен суглуг караам-биле көрдүм. А сээң чанып кээриң дээрге-ле, шивээни буза таварыырынга шупту чүве белен апарганының медээзи- дир. Акың-биле ынчаар дугурушкан бис. Ынчангаш сени маңаа каш хонук улай манап келдивис. Сен көстүп кээриңге, шупту чүве белен-дир деп билип алган бис. А сен-даа бисти кайын эскерген деп сен, дуңмакым. Артык дааш-шимээн, чугаа-соот үндүрбес дээш, сени дүүн доктаатпаан бис.
Ооң чугаазын Довук херекке албайн, кулааның дашты-биле эрттирипкеш:
— Шивээде кымнар барыл? — деп айтырган. Хертеш-Куланы доктаадыпкан эр:
— Уйгурларның шивээзинден ооң чүгле ора-сомазы арткан боор — деп чугаалаан. — Бистиң эрлеривис ону хүл-ыйба кылдыр чаза таварып каапкан. Эжи Бай-Бег биле ооң ачазы сагыжынга кире хонуп кээрге:
— Аңаа турган кижилер? — деп, Довук айтырган.
— Уйгурлар чылча бердирген, дириг артканнары дескен — деп, демги-ле эр чоргаарланып чугаалаан. — Олар ам күжүн чыып, мөөңнеп, бистиң аймактарывыстың шериглеринче халдаар деп турар. Бис база чудуруувусту чудук адаанче суп алган эвес бис. Аалыңарда чыглып турар эрес-экер эрлерни көрдүң-не ыйнаан.... Довук ол сөскүр эрниң чугаазын төндүр-даа дыңнаваан:
— Шу! — дээш, аъдының быктынче кызыл-даван будунуң ээжээ-биле тепсени кааптарга, Хертеш-Кула Кызыл-Чарык аксын куду эстедип-ле баткан. Шивээге чоокшулап кел чорааш, ооң чанында аъттыг, чадаг хөй-ле кижилер дойлуп турарын Довук көрүп каан. Аъдының аксын тыртып, ылавылап көөрге, уйгур шериглер эвес болган.
Хертеш-Куланы акызы ырактан-на танып-ла каан боор, Довукту уткуй келген.
— Бээр чүге кээриң ол — деп, дуңмазын ол чемелээн.
— Биске чылча шаптырган уйгур шериглерниң дириг артканнары, бөлүк-бөлүк болуп алгаш, ында- мында ажытталып чоруп турар-дырлар. Оларга таваржы берзиңзе канчаар сен.
— Бай-Бег биле ачазы кайыл? — деп, Довук акызындан аът кырындан айтырган.
— Улуг кижи-биле чүге аът кырындан чугаалажып орар сен! — деп, акызы шыжыга берген. — Ёзу-чаңчыл бар деп уттуп алганың ол бе?!
Ооң чугаазын-даа оол херекке албаан.
— Бай-Бег биле ачазы кайыл? — деп, ол база катап айтырган.
Акызы дуңмазынче элдепсинип көргеш:
— Билбес мен — деп, бажын чайган.
— Шивээни чаза таварыырын билир тургаш, меңээ чүге чугаалаваан сен!
— Хы! — деп, акызы Довукче кезе көрген. — Кижи бүрүзүнге дыңнадыр болза, ол дугайында каяа-даа дыргын апаргай-ла.
— Бай-Бег биле ооң ачазын... мени чүге сагындырбаан сен! — дээш, Довук ооң карактарынче топтап көргеш, акызы оларның дугайында чүнү-даа билбес деп эскерзе-даа: — Канчап билбес кижи сен — деп, аңаа бүзүревээн. — Сен база оларның-биле кады шивээге турдуң-на ыйнаан...
— Ийе — деп, акызы чугаалаан. — Ынчалза-даа оларның чанынга турбаан мен. Бистиң эрлеривис шивээже шаап халдап эгелээрге, ооң хаалгазын ажыдар дээш, олардан ыракка чоруп турдум. Хаалга ажыттынган соонда, шивээ иштинге кымның кайдазы-даа билдинмес, шупту холужуп калган...
— Аа-аа, сен буруулуг сен! Ол дугайында Бай-Бег адашкыларга чугаалаваан сен... — деп алгырып, акызының кырынче үзээргедир аъды-биле дап берген.
Акызы хоя дүшкеш, бир холу-биле аъттың дынындан ап, өске холу-биле дуңмазын черже дүжүр шелипкеш:
— Канчап барганы ол бо эрниң! — деп, хорадап көскеттинген.
Довук туп-тура халааш, эжи-биле дүүн чаа-ла кызыл- каттап чорааны бора-талдарже углай ыңай-ла болган. Дамыракка маңнап келгеш, ооң эриинге доңгая дүшкеш, хөөледир ыглап бадырыпкан. Шаанга киир ыглап-ыглап, ойталап чыдып алган. Бедик ак-көк дээрде ак-ак булуттар хат-салгын аайы-биле төнмес-батпас талыгырже улчуп бар чорааннар. Черде чүү бооп турарынга тоомча чок булуттар хойларга дөмей болган. Эжи Бай-Бег бир-ле катап: «Каяа-даа чоруурга, ачам биле менден чарылбас чүве — бо дээр, ооң булуттары» — дээнин сактып келгеш, хөңнү улам баксырай берген. «Дээрде булуттар дүдүскөктүг ховуда оъттап чоруур ак-ак хойларга дөмей. Хову-даа, хойлар-даа кайда-даа дөмей» — деп, эжиниң чугаалаанын база Довук сактып чыткан. Ооң эжи Бай-Бег талыгырда, оран-делегей кыдыында, кыш дүшпес, мөңге чай бодараан тоолзуг чуртунда чеде берген, бо дээр дег ужу-кыдыы көзүлбес дүдүскөктүг ховуда бо булуттар дег ак-ак хойларны кадарып чоруур ышкаш кындыр оолчугашка сагындырган.
Мальчик из страны сказок
Красная смородина росла под серыми тальниками, протянувшимися вдоль берегов небольшой речушки. Наевшись, мальчики еще набрали полные горсти и улеглись на зеленую лужайку.
Довук рассматривал ягоды, и в солнечных лучах они казались ярко-красными бусами, нанизанными на нитку.
— Бай-Бег, а на твоей родине есть вот такие красивые ягоды? — спросил он друга.
Бай-Бег занимался тем же и ответил не сразу.
— Есть — сказал он, наконец. — Только вот цвет у них холодный.
— Холодный?! — удивился Довук. — А что, бывает и холодный цвет?
— Бывает... холодные ягоды... как здесь.
Довуку стало обидно, что ягоды его родины друг назвал холодными.
Он приподнялся на локте:
— Наверное, зимой ты так замерз, что даже летом думаешь о холоде, — сказал он ехидно, а потом с напором спросил: — А на твоей сказочной родине есть ягоды теплого цвета?
Бай-Бег не торопился отвечать, смотрел в высокое летнее небо, где неторопливо плыли белые облака. Довуку показалось, что его друг, как и эти облака, улетает в свою сказочную страну, о которой рассказывал много раз мальчикам и девочкам окрестных аалов*.
— Наверное, есть — наконец-то ответил Бай-Бег. — Я только здесь понял, что цвета бывают теплые и холодные.
— Вот как! — удивился Довук.
— Тебе этого не понять — как-то по-взрослому сказал Бай-Бег. — Тебя в рабство в другие земли не угоняли. Довуку показалось, что он чем-то очень сильно обидел своего друга.
Бай-Бег — сын раба, что сейчас руководит возведением уйгурской крепости в местности Даг-Ужу. Молва об отце Бай-Бега, искусном строителе и ремесленнике, широко разнеслась по племенам, и каждый вождь желал взять его в плен, но только живым и невредимым.
Эта слава хранила и отца Бай-Бега, и самого мальчика от смерти. Они переходили от вождя одного племени к вождю другого. Так отец и сын оказались и на этой суровой земле.
Бай-Бег много рассказывал своим сверстникам о родине своего детства, где он счастливо жил с матерью и отцом. Рассказы мальчика были похожи на сказки. В них царило вечное лето, что было удивительно для мальчиков и девочек, которые не представляли себе этот мир без зимы, снега и морозов. За эти необыкновенные рассказы ребятня стала называть Бай- Бега «Мальчик из страны сказок». Только одно обидно было —там тоже, как и здесь, воевали взрослые и гибли дети.
—Когда мы станем взрослыми, то отправимся на твою родину, —сказал Довук.
Бай-Бег внимательно посмотрел на него и удивленно спросил:
—Как?
—Соберём сильное войско и освободим твою родину. Поедим сладких ягод теплого цвета.
Бай-Бег, видевший много сражений и смертей, познавший судьбу раба, промолчал. Он понял, что это всего лишь душевный порыв его друга.
—Дову-у-ук! Дову-у-ук! —позвал кто-то.
—Брат зовет, —узнал голос мальчик.
—Меня тоже, наверно, отец потерял, —сказал Бай-Бег. Мальчики встали и побежали в сторону крепости, что строили уйгуры, и куда были согнаны мужчины аалов.
Недалеко от крепости Довука ждал брат.
— Езжай в аал, привези продуктов — сказал он.
— У нас еды достаточно, я недавно... — удивился мальчик.
— Недостаточно! — оборвал его брат. — Езжай домой и привези.
— Можно, со мной поедет Бай-Бег, как в прошлый раз? — спросил мальчик.
— Нельзя — ответил тот.
— Глава уйгуров разрешит, — заныл было Довук. — В прошлый раз Бай-Бег ездил со мной.
— Уйгуры запрещают нам даже разговаривать с рабами. И нам тоже этого не нужно — жестко сказал брат.
В аал мальчик приехал поздно вечером. Съел мисочку далгана** со сливками и лег спать.
Он проснулся от топота конских копыт и громкого говора людей. По привычке посмотрел на хараача***, которого только что коснулись первые лучи солнца, и понял, что ещё очень рано. Довук вышел из юрты и увидел, что в аале собралось множество мужчин, почти все в военных доспехах и при оружии. Копья прислонены к юртам, боевые лошади привязаны у коновязей и деревьев недалеко от юрт. Среди воинов он узнал главу боевой сотни своего племени дядю Кучу- Маадыра.
Мальчики аала, увидев Довука, тут же подбежали к нему и окружили.
Один из них сказал с явной завистью:
— Взрослые тебя хвалят.
Довук удивился:
— Почему?
— Говорят, что ты привез весть о разгроме крепости уйгуров.
— Ничего я не привозил! — удивился Довук. — Брат послал... за продуктами.
— За продуктами его послали! Не прикидывайся! — сказал один из мальчиков. — Прошлой ночью наши разгромили крепость уйгуров. Всех, кто ждал вести о нападении, оповестил ты.
— Никого я оповещал... — недоумевал Довук.
Интерес мальчиков к нему тут же погас, и они пошли к воинам.
«А что с братом, Бай-Бегом и его отцом!» —стукнуло в голове Довука. Он побежал к коню, которого вечером стреножил, чтобы тот мог ночью пастись на лужайке недалеко от юрт. Освободив его ноги, мальчик быстро вскочил на коня, и пятками босых ног сильно ударил в его бока, направляя скакуна вниз по Кызыл- Чарык. Конь, почувствовав решительность хозяина, стремительно помчался по знакомой узкой тропе, ведущей в долину, где находилась уйгурская крепость.
—Ой-о-о-ой! —послышалось позади. —Ты куда- а-а! Сто-о-ой! Верни-и-и-ись!..
Хертеш-Кула, подчиняясь воле хозяина, летел вниз по ущелью быстрее птицы и не чувствовал на себе тяжести мальчика, пятками крепко упершегося в его бока. Левой рукой Довук жестко вцепился в гриву, а правой держал узду и едва заметными движениями управлял скакуном. Конь и его всадник стали единым целым и без сомнения доверяли друг другу.
Дозорные в устье Кызыл-Чарык издали видели, как стремительно спускаются по ущелью скакун и его хозяин. Один из воинов, выбежав на тропу, привычным движением схватил за узду и, сделав шаг в сторону, в круговом движении осадил коня — Довук едва удержался на нём.
— О-о, небеса! — удивленно вскрикнул дозорный. — Младший брат Берге-Кара! Он же оповестил нас вчера о нападении ночью на крепость уйгуров.
Тут Довук понял, что он уже в устье ущелья Кызыл- Чарык.
— Никого я вчера здесь не видел, и никого не оповещал, — в сердцах выпалил Довук.
— Э-э-э-э, браток! Мы тебя несколько дней ждали. Само твоё появление было знаком, что всё готово для нападения на крепость.
— Кто сейчас в крепости? — спросил мальчик.
— От крепости ничего не осталось, одни развалины — ответил дозорный. — Охрана разбита, рабы разбежались...
— Разбежались!? — переспросил Довук.
— Да-а-а! — расплылся в широкой улыбке дозорный.
— Не становиться же им ещё и нашими рабами...
— Шу! — крикнул мальчик, резко ударив пятками в бока коня, тот с места рванулся вперёд, и дозорный едва увернулся.
Издали Довук увидел, что около крепости много народу. Выехав на горку, он удостоверился, что это не уйгуры, и тихой рысью поехал вперёд.
Когда мальчик подъезжал к крепости, навстречу вышёл брат. Наверно, он издалека узнал коня и его самого.
— Ты мне не сказал, что ночью будет атака на крепость. Солгал, — раздражённо сказал Довук, не слезая с коня вопреки обычаю уважения к старшему. — Использовал меня в качестве посыльного.
— Ха! — усмехнулся брат сквозь зубы. — Если бы каждому об этом говорили, то никакого нападения не было бы.
— Где Бай-Бег и его отец? — спросил Довук.
— Не знаю, в крепости их нет, — равнодушно ответил брат. — Зачем тебе эти рабы?
— Аа-а-а! — Довук поставил коня на дыбы и направил его на брата. — Это ты виноват...
Брат ловко увернулся, сдёрнул Довука с коня на землю и беззлобно сказал:
— Что с тобой? Уймись!
Довук вскочил на ноги и побежал в сторону речки, на берегах которой вчера собирал с другом красную смородину. Он упал на лужайку и горько заплакал. Плакал он по-детски, безудержно и тихо. Потом лег на спину и долго смотрел в небо. Куда-то уплывали облака-бродяги, безразличные ко всему, что происходит внизу, на земле. Он вспомнил: как-то раз его друг Бай-Бег сказал: «Где бы я с отцом ни был, с нами всегда это синее небо и облака. В стране моего детства небо похоже на степь в синеве, там я пас овец, белых, как эти облака».
Мальчику почудилось, что его друг ушёл с отцом в свою сказочную страну, где царит вечное лето и в бесконечной синей, как это небо, степи пасёт своих овец, похожих на белые облака.
* Родовое поселение (тув.).
** Толченое жареное просо (тув.).
*** Верхний обруч юрты, дымоход.









