Зуд

Угрушин

вая

Шттуз рякъ бихъуру

Юкьуб пердейин комедия

 

Иштирак шулайидар:

Дада, яшлу дишагьли, пенсия гъадабгъурайир.
Уьсман, Мент (Ментимир),  дугъан баяр.
Бежи (Уччву Швушв), Дадайин дудургнайи балин хпир.                                                                       
Раджа, дугъан бай.                
Аманат, Уьсмнан шив.
Ицци Баб, Ментимирдин сижар баб.

Гьяракатар Дадайин хулан гьяятариъ гъягъюра. Сягьнайин саб терефнахъинди хуларин пIипI хъа. Сар унчIварна раккин гьяятдизди удучIвура, мурччвхъантина рукьан забор гъябгъюра. Дидхъантина багъ вуйиб аьгъю шулу. Душваъ ругар, гъванар хьади ибккурайи ичIан саб гъвал рябкъюру. Багъдиъ палтар ирхру тIурим дизигна. Сягьнайин гьатмунуб гъвал`ин кючейизди удучIвурайи урнарин саб пай рябкъюру. Гьадушварихь саб пажсибра хьа.

 

1-пи ПЕРДЕ

Дада, Уьсман, Раджа, Аманат, Ицци Баб.

1

ДАДА сарди.

Ибккурайи ичI`ан явашдиси «Мархьар апIуз амин! Мархьар апIуз амин!» - сесер ерхьуру. Саб хилиъ ургъурайи атIин, гьатмунубдиъ пеэриз ккабхьруб ади Дада удучIвуру.

Ригъар апIин уву, яаллагь! Ригъар апIин!

ИчI`ан хъана зилди «Мархьар апIуз амин!» ебхьуру. Дада хъпехъури дийигъуру. Гегь-гегьнак багъдиъ гьарушварихьан иблисди ккят1ялхъюри хълигурайи Ицци баб рякъюри шулу.

Пагь!.. Вари дюн`я ригъарихъ ибшура, йиз гъахи дархи бай – мархьарихъ. (ХътIерццури.) Мялхьял апIуз аьмил!.. Йиз хъюлаз ву гьа. Сижар баб хъайир. Бамбгихьди ибар ктатIру Ицци баб!.. Яв, яллагь, думу закур гьириз мичIли кьул`ин диврияв!.. (Завузди дилигну.) Завра алабтIура. Му Аьзиз Аллагьдиз гьаз ригъар мукьан гьяйифди вуйкIан? ХътIабццур кIури гучIуруш, аьгъдарзуз, ригъ? Астафируллагь!..

Хъана ичI`ан: «Мархьар аьпIуз амин!» ебхьуру. Дадайилан ухьт алдабхьуру.

ЙикI увуз гьадму ичIаъ! Багъдиъ жил`ин чIив иливру йишв илмидар, гьатму уьшвхъри дярябгъюб. Хъа валлагь, гъурхьу кьутIар кка увуз гьадушвакк гьа!.. Уф, кIул!.. Саб пеъра айибси дар, гьаму йигъари уларикк ккабхьрадариз. Фикирра хъимдарзухъ. Я дапIну саб ригъра дар. Хъа ригъар гъузрин, йипа, гьамциб дюн`яйиъ! Хъа валлагь, адмйирин писвализ лигуруш, ригъдиз, баркавниз, дагъдихъан зат кIул хъазабгузра ляхин имдар!

Дих апIури пеэриз, ккабхьри, дурар гьисаб апIуз хъюгъру.

Цип-цип-цип-цип!.. Саб, кьюб, шубуб… Яваш, Къакъра, сабушвхьан убд – парчйир ибшриву! Саб, кьюб… Киш, датт. Шубуб, юкьуб… Киш, бакъач датт! Хьуб… Ки-и-иш! Уву, яллагь, хъярццлиз рябкъриву – гьамгеле пеэрик кубсуз, валлагь, урубгнадарвузки! Уьру пеъ – хьуб, ЛиканцI – йирхьуб, Футнакар - ургуб… Хъая-а-яв бабан жили кафтар! Гьамрари йивуйин увуз? Гьаму гъачIабкIу рягърягъ алу даттли?.. ГьапIхьа, жан бай, дюн`я гуж хъайирин ву!.. Лизи пеъ – миржиб, Гьябибуллагь – урчIвуб… Ва-а-а, увура убдураваки, К1ару астам? Убд, убд, бабан уччвуб! Хъая-а-яв бабан!.. Убд, аьхир чIуруб ибшрияв – узуз либгури гьаз дийибгънава? Лавландин машар гъяю ху!.. ЙицIуб, цIусаб, цIукь… (Урхну дийигъуру.) Саб пеъ адар! Адар пеъ! Бакьучв дудубгна! Зурба пеъ, гудсиб! Пеъ наана гъябгъиди, я эллер? Якъсиб пеъ! Вайгьарай, узу фикир тутрувди, му швнуд йигъ ву адарди гьа. (Хуларихьинди хилар дазаргну.) Гьагу гьамускьан гъудужва-а-ай – пеъ адар! Хъа гьамцдар швушвар аю дюн`яйиъ берекет шулин? Мушваъ пеэр ваъ, сил гъудубгиш, сил дибрихъур!

Хъа фу вухъа мурарин (ялхъвниъси илтIикIури): ипIин, ах – кIвантIар арх! – магьа гъийин швушварик кайиб. ИпIин, ах – кIвантIар арх!

АпIури мурмрар, наанди-вуш дургру. ТIубччвури дазаргнайи кушар алу кIул, дючIюбгъну маш Уьсман удучIвуру. Дугъаз чан тарсди гъюбччвнайи папрус кабхьуз ккун шулу, хъа, Дада гъяркъган, наразиди дачIабкIну, думу папрус гатIабхьуру ва тинди илтIикIуру. Хъибхну гъюндихъ абцIу гварра ва хиликк гъурччу палтар айи бедрара ккади Аманат гъюру. Гварна бедра явашди жилиин дивру ва гьяятдиъ дизигнайи т1урмиин палтар гьерхуз хъюгъру.

 

2

ДАДА, АМАНАТ, УЬСМАН, ИЦЦИ БАБ.

              АМАНАТ (явашди, Уьсмназ). Аьгъю шулу, Уччву швушв гъюрайиб, ичв аягъур Бежи. КубкIу силси а баб...

              УЬСМАН. Сар кавха вуйинхъа? Бежи гъулаз гъюру вахт хъубкьруган, вари деллу хьуз хъюгъру. Вари фици-вуш тюнт шулу… вардик зазар киршру, гъутур кабхьру, кьяни шулу, цIаркуру. Кавха цIархуз хъюгъру, Раджа – аьлхъюз, йиз хпир – ишуз…

              АМАНАТ. Жилирра, йипа, дугъан – убхъуз.

              УЬСМАН (аьлхъюри). КIубан адми ву, валлагь, Бежи, туды её за ногу! Адмйир гъитхьа, пеэрра кимдарди, йитимар, дургру, думу гъюруган… (Сеснак гукIнишин кадиси.) Аллагьисан, аьхю шив…

              АМАНАТ. Гъябкъюндарзуз узуз яв спирт!

              УЬСМАН. Гьадму, фужкIа руб йиврур гъахьиш, зиян…

              АМАНАТ. Гъи выходной ву.

              ДАДА (ачмиш шули, чан чакди, Уьсман ва Аманат дярярхъди). Хъана жан дайинхъа йиз Уччву швушв, – муртайилан хьай ултIубхъуйи, хуйин шуру. ШейтIниккан никк ккудубзуйи. Гъи гьадму гьясбикк ккадар гьаму хулаъ айи бикарариз… ИпIин, ах – кIвантIар арх. (ЧIигъ апIури.) Амана-а-ат! Гъудужва-а-ай, гъудужвай! Чиб-чпиз дяряркъдар дарчва – ккудучIвай ахниккан! Саб пеъ адар! Йицсиб пеъ!.. Амана-а-ат!

              АМАНАТ (палтар гьирхуб давам апIури). Узу гьамшвахь хьаза, я баб.

              ДАДА. Ва-а-а, жини шейт1анси, наънан ачмиш гъахьнийва, аллагьисан?

Дада Амнатрихьинди илт1ик1уру. Чан ляхнихьан думу багахь хьуб дярябкъди, Аманатри, гьибхуз кIури кутIубччвурайи кьяши чарч пакь дапIну гьутIубччвуру. Гъирчри Дадайин машнягъ мичIли пилтIарра чарч кьял`ан кьюб шулу. Дада гьлихъуру.

              ДАДА (наразиди машнагъян хил гъядатури). Магьа учвук кайиб! Яв вари апIруб гьамциб шулив! Афар илипиш, африн маш убгуру; чай убзиш, астакнин кIан ккадабхъуру. Яв, хуйиз маргъ гатIабхьиш, гатди мяв апIурив… Накь, маларигъна гъушир, ихь кIари ахъиъ имиди, жарарин кIардиз уьл туври лижягъна хъапIну гъушунва, Малланесредин. Хпарин гафарихъ хъахъну. Халгъарин вуйиш, вари элдиз алдабгънийи.  

              УЬСМАН (аьлхъюриси, гьяятдиъ столиин дипнайи журнал ккадабкури). Центральный телевидениейихъан гъапну шуйи, Халгъарин вуйиш. (Дадайилан хабар алдагъуз ккунди.) Истину глаголишь, товарищ мама.

              ДАДА (Уьсмнахьинди хил гат1абхьури). Уву ккебехъ, аркагулик!

              УЬСМАН. Агь, жан дада… (Дадайин гьарай имиди, дугълан ижмиди илчIихну, ккунди мина-тина дурччвуру.)           

              ДАДА. Дург тина – йиз ил мухъудубтIан яв увухъ хъайи кьунан ниъру.

              УЬСМАН. Уву, аьзиз маман, ухди рягьматлу адаши к1уруси, гъубхъу пияндихьан гуч1 мап1ан – кьац1 ап1рур дурубхъу пиян ву. (Хъана Дада т1урччвуру.)

              ДАДА. Дург тина! Я аьхюр аьгъдру, я бицIир аьгъдру, я саб гьюкум-закумдихьан гучIна нач адру вягьши жанавар!

              УЬСМАН (хът1ерццуриси). Гьюкум!.. Гьагу хъебехъ, яв гьюкмикан фу бик1ураш гьаму (журналик шикил улупури), уву пеълиз к1уруси, лавландин машар гъяйи халуйи. Ички хъубзбу сумпларин рангра гъубшиб ву гьа! (Театриъси урхуру.)

Гьюкум
Дурубхъу пиянарин ву гъи,
Вари ляхнар, рякъ-раж
АпIру хавхавди.
Анжагъ пиян гъахьиш,
Дубхъну арагъи,
Му ккитIибкIу дюн`я
Рябкъюру дюзди.

Ужуйи гъапну, хуйин бали, йиз кIваъ айибси.

Папрус гъюбччвну кабхьуз ккун шулу, хъа Дадайин маш гъябкъган, хъана арчлилантина гатIабхьуру.

Дийигъну саб рибшвурайи гурд`ин, душвхъан хълигурайи Ицци баб, гьилихъну, гьай-гьайди адрахъди гъузру.

              ДАДА. КIвакан улхуз, увуъ юкIв айвуъ? Гьаму гьялнаъ узу итну, – яв вари ужуйи вуйив, кIура. (Гъурд хъапIри.) Сту пят! Гъургдуза гьаму тIягънари! Уф кIу-у-ул!..

              ИЦЦИ БАБ (гъирагъдизди, Дадайин гафар давам апIурайибси. Инт1иди.) ТIубIкIурайиз, байтул!

              ДАДА. ТIубкIурайиз, байтул!

              ИЦЦИ БАБ (хътIерццури, гъирагъдизди). Юкьвра гьудубтIну, хъудубт1ну гъябгъюрайиз!

              ДАДА. Юкьвра гьудубтIну, хъудубтIну гъябгъюрайиз!

              ИЦЦИ БАБ (хътIерццури, гъирагъдизди). Му юкIв, кIуруш, юкIв затра хай дариз. Гьава хьайибси айиз жан!

              ДАДА. Му юкIв, кIуруш, юкIв затра хай дариз. Гьава хьайибси айиз жан.

Машар жик1урайи Уьсман, Дадайихьинди илт1ик1ну, аьлхъюриси к1улар т1урччвуру.

              АМАНАТ (Уьсмназ). Мяаьлхъян – думу гуннагь ву. Дугъан яшарихъна хъуркьган, ухьуз, ухькан фу шулуш аьгъдархьуз.     

              УЬСМАН (тасмлихьди машар кажаркури). Йирккар! Скелет шулу ухькан, дугъан яшарихъна хъуркьган. ЧIивиди уьмрин к1ак1ариз рукьбан бадали, гъийин заманайи маарин ерина – нихъ ади ккунду, кIван ерина гъван. Желудокра рукьаннуб ибт, гъутIу пеэрин гьял апIуз. Хъа мурарин насил сагъу гьюкумматдин сагъу уьл гъипIуб ву. Дурарин кIарубдиз кIаруб кIури гъахьну, лизибдиз - лизиб. Думуган, товарищ аьхю шив, гъапIури ипIуйи, дарапIур (зилди) хълигуйи. (Сабпну Ицци бабан терефназди илт1ик1уру. Ицци баб учв рякъяйизра дургру.)

              АМАНАТ. Я кас, гьамусра гашу гъакIир адар.

              УЬСМАН. Адар. Гьамусра гъапIури ипIуру. ДарапIурин хъйибгъуб! Лихрур сар шулу, мухрик медалар кит1рур – жарар. Гьаддиз адмйирра вари тюнт духьна. ТIирх кубч1вна, дац1аркна. Вари, пузавузки, гъи фицдар-вуш шакидар ву: кьянидар ва иццрудар.

              ДАДА (маш цIабхури). Му машар-хъюхъярра ургури аьжуз дапIназу. Имбуна-имдру гъутурра кабхьра узук! (Уьсмнахьинди хил апIури.) Энергия вуяв кIура узуз сан йиз пиянди айи духтир бали. Энергия!

              УЬСМАН. Энергия ваъ – аллергия… Ухьухь, аьзиз маман, гагь дагъларин тюнт ригъ, гагь зазсиб мархь йивури, ранг гъубшу машар гъяйи адмйир гъитхьа… ухьухь уьзур ктруб рякъюъ дабхънайи гъванна адар. (Гъвандихьинди улупури.) Гьаму гъван дюбгъну, уву думу экспертизайиз хъадап, гьаму гъвандин айитI – язвана чехотка дарш, кесме дубхьнура а. Хъа уву аллергия кIурава…

              ДАДА. Узук гафар макаан, аркагулик! «Энергия»!.. Энергия хьуз, узу учвуз бицIир-гьацIир вуйин? Жарадарси, гьудруркIу хпир вуйин узу, уву узуз яв энергия гьубччвуз? Узуз гъябкъю, фицир гьацир игит, жилариз барабар уьл гъипIу, дишагьли вуза узу! Валлагь! Сад йигъан саб гектар совхоздин хяр ккадабгъуйза, авдал хуйин шуру. Фу бадали, фуж бадали?.. Гьюкуммат девлетлу апIуз. Гъийин тIарашчйириз тIараш апIуз. Улихь-кIулихь хьайи фяряънар ацIуз!

              УЬСМАН. Вуйивали гъи магьа жандихъра аьжуз гъахьундува.

              ДАДА. Вуйивали гъи магьа… (Хът1ерцурайиб аьгъю дубхьну, хулазди гъягъюрайи Уьсмнахьинди илт1ик1ну хът1урччвури.) Хъа хьузра вуза – уву мяаьлхъян! Учвухъ, тIягънарихъ лихбу. Имбуна-имдру угрушинна абхънайиз гьамус жандиъ – мициб бала наънан гъабхьнуш. Му пеъ кIуру байтулра, му наанди гъубшкIан? Имдар пеъ. Сабушв дариз гьа иццрубра - вари жан иццуриз.

              ИЦЦИ БАБ (хъазагну, хилар дазаргну, гъирагъдизди). Я лигрур адар, я – гъайгъу зигрур.

              ДАДА (хилар дазаргну). Я лигрур ада-а-ар, я гъайгъу зигрур. (Дийигъну.) Ай, шлиз гьясбикк кка, кIурува, уву гъи? Шлиз гъи уву, йирси кейдан, ккунду?

              АМАНАТ (палтарин ккудубкIну, гьяят илжибгурайир дийигъну). Гьаз уву гьарган гьацдар кIуйкIан? Хъа уву даккунди айинхъа учуз?

              ДАДА. Учвуз? Ккундучвуз? Узу?.. (Аьлхъюру.) Учвуз, гъийин заманайиндариз, жарадар ваъ, учв учвукьан ккундарчвуз. Уьмур фу вушра аьгъдарчвуз. Учву уьмур хъапIрадарчва – уьмрикан тамшир апIурачва. АбцIнайи чагъу гатди кьюлканси.

Саб герен фикрарик кахъну деъру. Хул`ан птулкайианна рюмкайинстар зизрингар шулу. Аманат, дипну мургулра, хулазди жаргъуру.                    

(Чав чакдиси.) Хъа ккун апIузра гъапиган, ккун апIуз шлубра фу амихъа, йипа, му, баракаван, дюн`яйиъ? АцIу фунарна ичIи юкIвар – магьа имбуб! Жиларин ул адабгъру хъярццар-хпарра ву, бякьйир каю хпарин фнар хьайи жиларра. «Ккундучуз»!.. Хъа ву-у-у, тадабхъуз мигъитанай!.. (Фикрарик кахънуси.) Ккундийчуз пуз, хай шуйи учуз. Учуз ав, учуз вуйчуз, учуз дугъриданна ккундийчуз. А-а-ай! ГвачIинтIан хябяхъдиз сивариъ укIар ккадагъури бизар духьнайидар, гъулаз гъюрудар апIури мяълийир гъюри шуйча. Кьял`ин укIан гъагъарра алди. Валлагь! Гизафси Тамумдик кялкъри шуйча. Успагьи сес аю дишагьли вуйза узу. (Фу-вуш к1ваин дап1ну, аьлхъюру, хъа мяълисиб ап1уру.)

                                          Адагъай, адагъай, къавумар,
                                          Тамумханум адагъай, къавумар.

Ицци баб, урсну гурдлан, чан багъдиъ, т1арабццну шалра, арагъну ялхъвниъ, мяълидихь тархьру.

                                         Риш дар думу – магьи ву, къавумар,
                                         Гьюл`ин али гими ву, къавумар.

                                        Адагъай, адагъай, къавумар…

Дада ц1иб шаклудиси минди-тинди лигуру. Улихь к1вант1ар клижвурайи Уьсманра гьитну, Аманат хул`ан удуч1вуру.

Тамум, дипну гъагъра, йивури гъванар, хъергуйи учухъ. (Аьлхъюру.) Ай-ай-ай. Йишвну вазлин аквнахьди гьацIйишвариз тIиркIарикк деуйча, жигьил хпар. АпIури аьлхъбар-зарафтар шуйча игнин, гадан милариъ, рякъ`инна гъушдар… Вари думуган фици-вуш жараси вуйи. Лихузра лихуйча, шадвалра хъапIуйча, ипIузра ипIуйча. Игит дишагьли вуйза йиз вахтари – саб уьл гьудубшвуйза саб деушвахь!

              УЬСМАН. Не хило! (Аманатриз.) Не пытайся повторить! Гиргми уьлхъан хъчIихиш, фун ккубчIвурив.

              ДАДА. Ичв адаш кIубнир вуйи. (Аьлхъюри.) Кьаркьул дагъ гъадабгъуз пул айиз, кIури шуйи.

              АМАНАТ (мюгьталди кIул тIубччвури). Ма-а-а-аншаллагь! (Уьсмназ.) Узузра гизафбан гъеебхьуб вузуз, ичв гъизил ади гъабхьну кIури. Хъа наана гъубшну мурарин девлет?

              УЬСМАН. Цссс! Гьаммус чав жаваб тувру: му мукьам мид`инди кIудубкIруб дар, кавхайин.

              ДАДА. Ккуниб ккунди гъитур дайза ичв адаши. Узуз гъябкъю, сифте гюльмягьмар алабхьур, сифте лак алу туфлийир ккуркьур, сифте тIубахъ тIулсан хъапIур – вари гьадму (хъюхъниз т1уб йивури), алагюзли, узу вуйза. Учвуз гъи узу гьясбикк ккадар кIури. Думуган гъизил шлиз гъябкъюб вуйив, му гъяцIлягънариз? Узу дурурху шагьур гъитундайи ичв адаши, аьжузди. Валлагь, му дюн`яйиъ фу ккундуш, гьадму гъуллугъ гьубкIуйи.

              АМАНАТ (Уьсмназ, жиндиси). Хъа му гьамдиришвман гьамцир вуйичв гьа, учвтIан даккнир. Ккунди шул гьа, хъа ярхлаан, чан лик-хил гъядарди, чан жандиз аьзият ктарди.

              ДАДА. Му, байтул, хъюхъяр машарра ургури аьжуз дапIназу… Пеъра адар – наан жегьеннемдиз гъубшнуш. Илибтуз кIурайза гьа – шюкъяр адауз. Гъит, кIурайза, пеэркьан артмиш ишри. Адмйириз гьа бякьйир апIуз агъюди имдар.

Саб герен.

Ваъ гьа, мюгьталра фит`ин шулува йипа: гъилигган, мурар пеэрна даттарси шулу, чиб-чпик курсри, амма бицIидар арайиз гъюрдар. Аьгъдарзуз, мурарин гъапIу-гъабшиб наанди гъябгъюри шулуш! Валлагь! Сар бицIир шулу хъайир, улчIвугу хуйирихъ. Гьадмура, сугъккари к1уруси, даршулди гъахьур, гъахьурра гъатхур. (Дийигъну.) БицIидарин еринара гьамус цIийи-цIийи уьзрар арайиз гъюра… (Машар цIархуру.) Баладайзуз гьа, сабушв иццуйиш – вари жан вуйиз. Му угрувалра, му байтул наънан гъабхьнуш, мидира деллу дапIназу.

              УЬСМАН. Дип, гьаму дип, гъапунзавуз! Синтетика агъу ву инсандиз. (Дадайихь хьаю атIин тадабгъуз чIарккуру.)

              ДАДА (Уьсмнан хиллан бачI йивури). Дургин апIин яв хил! Думу учву йиз Уччву швушван хъюлаз кадабгъначва. Увуна яв хпири! Кьюб атIин ургъура кIури узу гьадму йитимдиз, гьадму аьхюди рябкъюрачвуз. Мяаьш ктру хуйир. Духтир йиз бай вушра, узуз йиз иццрушнариз лигуз даягъ шлур, йиз дерди гьубкIуз хъиркIрур гьадму вуйиз, йиз Уччву швушв. Чан даршра-адаршра, аьжузди, дугъу улариъ убзру дарман узуз тув, уьл ицци апIру литаминар хъадаъ (жиб`ан кремдин тюбик адабгъури), хундруцIарикан ктатру кирем аьбхъин, дугъу узуз…

Уьсман ибарихь тIубар гьурччвну дийигъуру. Дадайи, ушв рибшвури, хилар хъаъри, фу-вуш кIури чан гафар давам апIура, амма фукIа ебхьурадар. Ибарихъ шлубсиб гъугъ ебхьуру.

             УЬСМАН (саб вахтналан). ГьапIру «кирем», гьапIру «литаминар»? Увуз, гьамус ургцIуд-миржцIуд йисаъ айиганна, саб деушвахь саб уьл гьудубшвуз ккундийвуз? Яв иццруб фукIа адарив, яв кьабивалтIан – уву гьаз узук тIирх капIрава?.. (Аманатриз.) Аллагьисан, ча йиз спирт, уьлюбхъюза гьадму, сакарат.

              АМАНАТ (Уьсман сикин дапIну, Дадайихьан кремдин тюбик дибисну, дидкан урхури). «Крем от загара». Срокра гъубшиб ву гьа. (Ухьт алдабхьну, кьяляхъ туври.) Жан баб, узу баладар, гьаму яв байкьан тюнт мапIан. Агъювуз гьамгъан хасият.

              ДАДА. Учвуз ужуйи, хасиятар хъайидар.

              АМАНАТ (ис алахъну, Дадайикан карк ктатури). Ицциб ипIури, марцциб алабхьури, деъ сарун яв марцахъ. Хъаъри сюбюгьнарра, урхури кьулгьйир. (Гъудужвури, чан чакдиси.) Хъа дици гъитдира ккундаринхъа, йипа - ургъри. Аяллагь, гьапIуз му дюн`я гьамкьан чIюрхюб вуйкIан? Гьамкьан кьяниб?    

              УЬСМАН. Дюн`я дар кьяниб. Дюн`я, баркаван, дадайи бицIириз шинтси, ккабалгна – ухьу вухьа кьянидар, адмйир: Иса, Муса, Аьли, Вели…   

              АМАНАТ. Адар кIваз саб сикинвал, гъутур кайи фикрин эйсйирихьан. Гьадрарилантина даринхъа му дюн`яйиъ абхънайи цIана угрушин? Фу гаф ву, жвуван хулаъ жвувхьан аьхювал апIуз шулдар к1уруб!

              ДАДА. Узуз дугъу гьаму байтул угрушназра дарман абгурза дупнайиз, йиз Уччву швушву. Аллагьди уьрхривучв.

              УЬСМАН (кIулхъан хъичIихну, лицури). Гьаммус йиз exitus letalis шулу.

              ДАДА (Аманатриз). Фу шулу, кIур?

              АМАНАТ. Аьгъдарзуз, фу-вуш шулу кIур. (Дадайин гъвалахъ деъри.) Жан баб, миннат вуйиз… Тамум бабура Бежийиз гьациб мурсликан атIнар ургъура – гьадгъанра, гьаму явси, машар, хилар ургури гъахьну. Гьамгъу лечение гъубхну, гьамус кьяляхъ йивнайиз, кIурайи. Увузра гьадму дармнарикан тув, дупнайиз.

              ДАДА. Яраб мурариз фукьан даккунди вуйкIан му йиз аьжуз швушв!

              УЬСМАН. К чёрту аьжуз швушв! ГвачIинган гъудужвур, ригъар имдар, кIури, ишурайва – дицдари гъитдар ригъар. Дицдарик куркIу ригъдин нурарра, мичIал духьну ктIурччвуру. Бахт гъабхьну, яв Уччву швушв завариккна ккудруркьруб, даш ригъра кадабгъну масу тувуйи.

              ДАДА . Фукьан учвуз дугъан хъялди вуйкIан! (Гъудужвуз ккунди). Ва чве, узу йиз Ментимирхьна гъягъидиза. (Арчлихъан мюгьтал гъахьу Ицци бабан к1ул хъазабгуру.) Му агъу кайи хуйихь гъузидарза! Уф, юкIв!.. (КIвахъан хъчIихуру.)

              АМАНАТ (Дадайихьинди жаргъуру). Я баб, я баб!.. (ХътIурччвури Уьсмназ.) Гьаз дийигънава, кюмек апIин!

              УЬСМАН (хътIерццури). Уччву швушв!.. Наан ка дугъак уччвувал, я чве? Гьагу улупай узуз!.. Уччвур… Уччвур шлиз кIур – уччвур!.. Кьакьуч дижибхну, хъюхъниз пудра гъеебчну к1ури, адми уччвур шлуб дар, эй инсан. Уччвушин машназ айт1ан гъюруб ву. Айт1ан гъюру машназ сагъу ранг, айт1ан хъибтру уларихъна мани акв. Айт1ан кархьру адми. Хядси! Дар думу уччвур! Аьгъюдира-аьгъюди уву гьаз ккидицну к1урува гафар?          

              ДАДА. Думу, йитим, лихура. Кьюб кепег шулу кIури, гъилицнацси шулу, алвер апIури. Ичв йитим уьрхюрза кIури.

              УЬСМАН. Шли уьрхюра? Фуж уьрхюра?.. Хъа му гьюкумматдиъ гъилицнац дарур фуж ву? Узуз йиз гъизигу зегьметназ дилигну туврайин?

              ДАДА. Увуз гьадмура тувну ккундайи, алдабхъу шалвриз! Гьаму дерейиъ увусир духтир адар, амма иццрурихьан кьюб кепег дисуз кIубанвал гъянаъ адарив, чIяппряхлин. Хъа увуз дюзди алдабхъу шалвар кIуру гьа! Дубгъ увуз йиз Ментимирахъан. ЯвтIан бицIи гъуллугъ вушра, гъурхуб-аьгъюб адаршра, ккадабцIури пул деъна, бицIи милица… (Хилар хъаъри.) Ва-а-а чве, узу йиз Ментимирихьна гъягъидиза – учвухь гъузидарза.

Арчлихъан хълигурайи Ицци бабан ип1урайи вич гъябхъру. Дугъ`ин уьгьйир алархьуру.

(Шаклуди минди-тинди лигури.) Йиз фукIа хътариз дугъан хпирихъна, сижар бабахъ – сиржа ишри дурар!

Ицци баб ахърайибси лакьакьни шулу.

Йиз гьадму балихьна гъягъидиза узу. Йиз Раджара хъади.

Аманатри Дадайин хилиъ таблеткйир ивру.

ДАДА (Сабпну аьхю ч1игъ ап1ури). Ду-у-ургну хътарза узу ичв дармнарихъ!

Гьлихъу Ицци баб арчлиланисина гьяятдизди ахъру. Вари мюгьтал шулу. Ицци баб, кт1урччвури палтар, начдиси ккят1ялхъюри гъудужвуру.

              ДАДА. Ва-а-а, му фу хабар гъабхьи? Му хялиш гьап1рур ву? Му?..

              ИЦЦИ БАБ. Ахъунза гьа… гьарин кюлихьна вичуз ч1арккурайир. Уву гьап1рава, я гъавум?

              ДАДА (Жаваб тувуз даккундиси, саб гъвал ялухъиз минди дизигну. Аманатриз.) Сабдиланна дар гьаму йиз угрушин – гьадму ичв дармнарилан ву. (Дармнар гат1ахьуру. Ицци баб дурар уч ап1ури алархьуру.)

              ИЦЦИ БАБ. Вайгьарай, жан гъавум, гьяйиф дарин бали туву дармнар. Уччву швушву фу-вуш гъапну к1ури…

              ДАДА. (Ицци баб гьлихърубси зилди.) Уву ккебехъ! Учву дугъан гаф гъудгнин дижикIну апIинай. Учвук гъилигган, думу пайгъамбар ву. (Ишбан игьарстар апIуру). «Уву дерд мапIан баб, – гъапунзуз, – узу думу яв угрушназ сабаб апIарза. Уву ихь йитим Раджа уьрх – хъа думу яв энергияйиз узу, Аллагьдин амуртIан, дарман харза. (Ишуб кубчIври.) Маквра гъапIну узуз.

              ИЦЦИ БАБ (кIулар тIурччвури, гъирагъдизди). Агь жан гъавум, мал вува сарун, к1ару мал.

Дада явашди ишура. Аманат дугъан гъвалахъ деъра ва хиларилан каркар алдатура.

(Дадайиз.) Пенсияйиз гъапIну дугъу макв - увуз ваъ. Яв пенсияйиз!

              АМАНАТ. Жан баб, уву тюнт махьан. Вари ужуйи ву – мишан. Миннат вуйиз, мишан. Узхьан шулдарзухьан, жарар ишруган… Ишурайирна гашди айир гъяркъюбси, уларикк зириз ккибккуйиз, юкIв гьавур-завур шуйиз. Муч1у шуйиз дюн`я. Дерд шулузуз узуз!.. Мишан, жан баб, мишан, даш гьаммус узура!.. (Чахьанна ишуб тадабхъуру, ва думу, иливну машниин хил, хулазди жаргъуру.)

              ДАДА (чан чакдиси). Наан-вуш а, кIур… Бакуйиъ вуш дашсан гьаддин гъвалахъ, Сибириъ – кIваинди дарзуз – малла а, кIурайи. Гъилигубси, аьгъю шулу, кIур, адмийин уьзур. Шиклиз лигуру. Йиз Уччву швушву, узуз кIаж апIуз, гьадгъахьна гъягъюрза кIури, йиз шикилра гъубхну. Аллагьди уьрхривучв йиз фуж… йиз!..

              ИЦЦИ БАБ (давам апIуриси, гъирагъдизди). Йиз жибарин хирург, йипа, Уьсмну к1уруси.

              ДАДА. (Даккундиси.) Фу? (Чав чакдиси.) Уьсманна гьадаъ тина. Хъа дугъаз дюзди алдабхъу шалвар кIуру гьа. К1ул алдру ху! КIул алурин хулаъ пул шули аьдат ву – дугъан айин? Гьич дарш варж кас дюз аьжаликкан ккадаъну гьаму дерейиъ – набши дурарин гьюрмат? Узу гъакIиш, фтихъ кивру дугъу? Ва-а-а чве, узу гьамусдихъантина йиз пенсия, кепегра чIур дарапIди, йиз диври апIуруза.

              ИЦЦИ БАБ. Наанди, Уччву швушван жибазди? Хъа уву гьацира думу гьадинди диври адайвахъа, гъавум? Гьагу думу, баркаван, сабанкьан му яв Ментимирин жибазди гьаз дивдарвахъа – гьадмура яв бай дайин?

              ДАДА. Ари вуш уву яв зурнара хъип! Дамгьа учвуз аьгъюб. Улиъ зазси вучвуз вардиз йиз швушв. Йиз Джиммира ккундарчвуз… Раджа, пуз. Учвухъди ччвурра… улдугури шулзу. (Ишуриси ишалсиб апIуру.)

                                          Йиз бахтусуз балин бахтсуз,
                                          Гага хъадру курцIил, аьжуз…

              ИЦЦИ БАБ (давам апIуриси, гъирагъдизди).

                                          Факъир, касиб, йитим, язид…
                                          Кар, кур, ликанцI ху - инвалид!..

(Дадайиз). Уву гьадму бай буш апIурава, я жан гъавум, гьаз уьбгъюрува балин хасият. Гьадгъахъди йиз Мягьмудра, хтул йиз, дерникан кудубзну гъябгъюрайи уьлси шула – эйвал ап1уз даршули. (Гъирагъдизди.) Яв дугъахьна, Раджайихьна, вуйи ккунивал бюркьюб вуйив, малдинсиб. Хюнйир шулу гьа, учвтIан аьхю мал гъабхьиганна, чав фила-вуш гъапIу кIари ккубхъуз гъитрудар, ари гьациб вуйив яв хуттлихьна вуйи ккунивал. Кьяниб!.. Увуз – узу гьаддин гъюбаз-гъюбаз артухъ гъавриъ шулаза - думу ккундарвуз, увуз уву ккундувуз.

              УЬСМАН (Урнариан уч1ври, дих апIуриси.) Наши чёртов Джимми? Раджа!

              АМАНАТ (хул`ан удучIвури, хъахъри). Думу… (Дадайихьинди лигуру, хъа ккят1ялхъюрайи Ицци баб рякъюру.) Думу ухди-и гъудужвну...

              ДАДА (наразиди). Яв гьаз вуйив Раджа?   

              УЬСМАН. Дуржну итIуз!

              ДАДА. Хъа валлагь, учву итIузра итIарчва.

              УЬСМАН (жиб`ан телефон адабгъну, Аманатриз улупури). Телефон гъадабгъунза гьадгъаз. Чахь хьайиб гъудубгну, заваргелдийи.

              АМАНАТ. (Гъирагъдизди.) Саб телефон вуйинхъа – дурарин дада гъафиган, шей`арикан сабдихъ даш сабдихъ микI хътривди гьич гъубздар – наанди гьюрхруш дурар.

              ДАДА. Думу бай хулаз накь хябяхъган…

              ИЦЦИ БАБ (Арчлихъан хъазагну). Хябяхъган вуйинхъа – йишв гъабхьнийи гьа, жан гъавум. К1ваин илмидайнив даш?

              ДАДА. (Гьясбикк ккадраъди). ЦIиб кьандиси…

              ИЦЦИ БАБ. Ав, ав. ГьацIйишварган.

              ДАДА. (Ицци бабаз.) Уву ккебехъ яв гъямгъям! (Уьсмназ.) Жизби дубхънуси…

              ИЦЦИ БАБ. Пиянди. Сакъур пиянди!.. Гиран мапIан, жан гъавум – хъа гьадму балихъди йиз Мягьмудра пуч шула!

              ДАДА. ЦIиб дубхънуси гъафну…

              ИЦЦИ БАБ. Гъафундар – гъахну. ХъчIюхюри. Думура, йиз хуттул Мягьмудра. Яв Ментимирин бай.

Уьсман Аманатдихьинди гьерхруси лигуру. Аманат, кубч1вну ишуб, хулазди жаргъуру.

              УЬСМАН (хъял кади). Раджа!

              ДАДА (гучI дубхьну). Раджа гьаз вуйив яв? Дахънами думу. Гъит бали чан нивкIар бегьем апIри.

              УЬСМАН. Гьамусра ахнарикк шлу баяр шулин, я мать Тереза?

              ДАДА. Баладар, думу бицIи бякьяй ву сабан.

              УЬСМАН. ГьапIру бицIи бякьяй, я чве? ГьацIйишваринган жарадари пиянди хулаз хчIюхру бякьйир шлуб вуйин?

              ДАДА. Баладар – думу аь-а-аьхю жилир ву сарун.

Уьсман, гъадабгъну шид айи гвар, гьялак шулу хулазди гъягъюз. Дада, дипну атIинна, хъергру дугъахъ.

Увуз гьапIуз ккундавуз, увуз даахнайи бицIириин шид улубзуз?..

              УЬСМАН. Ваъ. Узуз ихь Джиммийиз… Раджайиз мяълийир апIуз ккундазуз. Думу раджа ву гьа, господин!

              ДАДА. Хъа уву хил гьадгъаинна запI – хъа узу гьапIруш! Гьадму сяаьт удучIвну гъягъярза гьаму турпагъариан! Гъарзарилан урсарза!

ГьапIрушра мюгьтал духьнайи Уьсмну вари гвар шид чан кIулланисина улубзуру. Дада, апIури мурмрар, кьяляхъ хътакуру ва атIин ургъуб давам апIуру. Уьсман, сабпну гьялак духьну, хулазди архьру. Хул`ан кажабгъурайи стакнин зизрингар шулу. Хъа сесер ерхьуру.

              САБПИ СЕС. Раджа-а-а-а! Господин Раджа-а-а-а!              

              КЬЮБПИ СЕС. Фуж ву гьаму, я чве? Мягьмуд? ГьудучIв, ахуз гъит узу!

              САБПИ СЕС. Это я, мой господин, ваш жалкий слуга. Принёс вам чаю… опохмелиться. Не соизволите ли откушать, дорогой махараджа?

Дипну атIин, Дада унчIварихъинди жаргъуру ва, гьивну унтIахь хилла, айитиIинди лигури дийигъуру. Раккнигъян, лап наразиди диппну маш, бегьем нивкI`ан уягъ дархьу Раджа гъязагуру. Дугъан кьяляхъди подносдиъди чайра хьади Уьсман удучIвуру ва хъял кади думу поднос алабгуру. 

            ДАДА. Ва-а-а, ва-а-а! Фу вуйив, гъямпI? Фу ккундувуз бицIирикан? (Ил гьудрубкIди дийигъуру.) Ва-а-а, ва-а-а! (Алдакурайирси унчIварихъан хъчIихуру.) Телефон апIинай, дих апIинай йиз Уччву швушваз! Гъайихай узу йиз Ментимирихьна – йикIурушра, йиз гьадушваъ йикIри узу!.. (УнчIварикан ктузури, явашди жил`ин дахъру.)

Хул`ан Аманатна утIурччвуру. Дугъуна Раджайи Дада, кьючIариккан дидисну, явашди гурд`ин дитру. Аманат хилар, ликар тIиршури алархьуру. Ахирки Дада чан аьмалнахъна гъюру. Уьсмну Раджайиз лишан ап1ру, Раджа Дада хъади хулазди гъягъюру.

 

3

УЬСМАН ва АМАНАТ

ГучI гъабхьи Аманат гьамузра кидирчну улар дийигънами. Хъа думу сабпну ишуз хъюгъру.

              УЬСМАН. Му фу хабар? ГучI мапIан – йикIдар яв сижар. Варж йисансан…

              АМАНАТ (хъял кади). Хъа йикIуруш, чиркра гатIрабхьричав! (Хъана яманди ишуру.)

              УЬСМАН (мюгьталди). Ва-а-а! Увузра табасаран чIал аьгъюйвузки? Узу увуз ишузна, убччузна, хинкIар аркIузтIан аьгъдар, кIурайза гьа. Узу уву малаик гьисаб дапIнайза.

              АМАНАТ (чIигъар апIури). Инсан малаиксир духьнура ккунду: марццир, манир, нурлу… ЧIяаьн, чIяаьн чиб чпиз кучIлар апIуб, гьитIибкIуб, улхуб, аьлхъюб – чяаьн вягьшйирси дуланмиш хьуб! ЧIяаьн! Учву яркврариъ айи слар дарчва, учву адмйир вучва, инсанар! (Ишуру.) Уву мяаьлхъян уз`ин!.. Агъдарзуз, фу бала алабхънаш гъи адмйир`ин: наан саб инсанвалин цIямгъял кабхьарва – гьадмусяаьт рихшантчйир ачмиш шулу, сппар хъидирчуру. КтIубшвуру цIямгъял – ширшар алатIуру. Гирамибдиз йишв имдар уьмриъ, гирамиб вари ликрикк кивну, ликрикк ккайиб, за дапIну, халкьдин хярт1ахъ хъибтну. Адмйириз дюн`я ккитIибкIну рябкъюри дубхьна. Гьаддиз даринхъа ичв дадайин к1ул ккибицнайиб? Чан бай, хпирихьан гьергну, уьлкейиъ уьгъна - учв Уччву швушв`ин гьяйранна гьяйбат духьна? 

              УЬСМАН (дерд кади). Гъудургну бай. Я дих дар, я дик1. Убхърубдиин яманди къанихди вуйи думу аьхиримжи вахтари.           

              АМАНАТ. Гьадму бай авдал гъапIдарра яв дадана чан Уччву швушв ву. Дадайи думу, гъи чан Раджаси, ккуниб ккунди гъидритди, кIюгъялди, гъюрдалди вердиш гъапIну. КьацI алахьган, хъюхъ абшру жихирси. Хпири думу жихир улчвубхну-кучвубхну, вари сок учIвубхну, гъюл рякъюзди гатIабхьну. Раджара гъи дугъаз жаглугин галамтIан дар. Кубччвну ичв авдал дадайик, учIвубхури ифи деъна. (Ишуру, хъа сабпну к1ул зап1ну, хилар гьат1арццуру.) Хъирчну чпин бицIидар жарадарихъ, юкIв дутIрубкIри дуланмиш шлу дадйир шулин, я эллер? Фици мурарин гъипIуб гъухригъян гъябгъюру? Гьаз му душмнар, уьлиз гьач1аккдар, гъвандиз илтIикIдар! (Ишуру.)

              УЬСМАН (аьссиди). Аллагьисан хъана гарцIларихъ шид мухъубзана. Ккебехъ, мишан.

              АМАНАТ (хътIурччвури). Ишуруза! Узу ичв раба дарза, гьарган учву кIуруб апIуз духнайи. УдучIвну гъягъюрхьа, гъапнийзавуз, ухь`ин фарф йивайиз. Гъюбар айи дагриинси. (ХътIерццуриси). Абин ха-а-ал, абин ха-а-ал!.. Гьагу увухьинди лиг, фуж духьнаш увкан. Институт ккудубк1ну дуфнамиди, дюн`я йиз – узу дюн`яйин, к1урурсир жигьил живан вуйва. Лизи халат, нурлу улар, аку хиялар… Саб артухъ вая гъагъи гаф мелзналан улдубч1вдайив – гьамус, улубхъну гъяйи машра, Дада хътитурава улхбарин. Магьа увуз абин хал! Хъа дюзди кIуру гьа: уртахъди кIултIан, кIул`инди иб ужу ву, кIури! Гьамус гъуз магьа, арсну яв абин хулаъ… Милин, Уччву швушв гъяйин базар дипт, тилин, бай хъидирчну сппар ярхи йигъ аьлхъ… Узхьан мици шулдарзухьан. Узуз ккундарзуз мици. Жвуван хулаъкьан юкIв дипуз саб мурччв дибрихъру уьмур гьаз ву, я жилир? Аьхирки, узу саб апIуз мигъитан!

              УЬСМАН. Тюнт махьан, тюнт махьан! Гьарсарин чан бахт…

              АМАНАТ. Бахт? КкудубкIну бахт… Бахт дийибгъну, рякъ гьадабтIу шидси!

              УЬСМАН (багахь духьну, Аманатдин гварцIликан улин нивгъ марцц апIури). Шттуз рякъ бихъуру. Шид дебккуз шлуб дар. Гьаци ву бахтра. Яв вуйиб сарира тадабгъдар. Бахт айитI айиб ву, гьарсарин чан кIваъ.

              АМАНАТ. Гьаддиз ичв Бежийи йиз кIваъ агъу убзру, дарин? Йиз бахт йибкIуз? Узуз вари марцциди ккундузуз, сикинди, вари разиди, вари!..

              УЬСМАН. Дици шлуб дар: вари марцциди, вари разиди, вари… Уьмриъ, товарищ аьхюшив, вари дибикьна. Адмийин фици шулу: сифте саб бицIи вушра уьзур кивган, вари дюн`я мучIу шулу. Уьмрин тIяаьм дубгру. Гъябгъюру вахт, думу уьзурра къати шулу, дидихьна хъана варжна саб жара иццрушнарра арайиз гъюру – милин варкI апIуру, тлин – гарп, амма инсандин уьмур гьаддиинди ккудубкIдар. Адмийиз аьгъю шулу, иццрушин ктру чIиви жан даршлуб. Адмийи, пуз шулуки, чан уьзрарихъди албагну дуланмиш хьуз дубгъуру. Гьаци ву уьмурра. Уьмриъ ужубдин гъвалахъ харжиб, акубдин кьяляхъ мучIуб хътарди шулдар. (Чав чакдиси.) Саб фикир гъапIган, гьадму авдлар, тIафлар, футнакрар… – вари дурар духьну ккунидар ву, дурар отклонение дар – дурар вари уьмрин пай ву, норма. Дурар гъюдлу хурагнак дадназ кабхьрайи кьутIкьлу иставут вуди гьисаб апIуз шулу. Харжибдихьан ярхла гьергуз шулдар, наантинкьан гьергуз шулда-а-ар – накьваригънатIан! Гьергну ккундар харжибдихьан – дидин рякъ гьадабтIну ккунду. Хъа гъи, Бежи а кIури, узу наана гьергну гъягъюза, дипну йиз абин хал? (Саб ара дийигъну.) Хъа абин хал - думу… Абин хал… Увуз гъеебхьнийвуз:

                                         Ургуд жиларин заин лиц –
                                          Дибрихъур,
                                          Абин хулаъси юкIв дябхъру
                                          Сикин чIукI.
                                          Вардихъ
                                          Гьациб мукь хъаювализ шюкюр
                                          Я кIан, я кIул адру
                                          Дюн`яйин завукк…

Лирический музыкайихъди перде иc апIуру.

            

2-пи ПЕРДЕ

МЕНТ, УЬСМАН, РАДЖА, ИЦЦИ БАБ, ДАДА

1

МЕНТ, УЬСМАН, РАДЖА

Гьадму шикил. КтапIу бицIи устул, табуреткйир. Уьсман фу-вуш урхури деъна. Раджа метлебсузди сягьнайиин лицура. Думу цIи-цIиб гьялак чан чакна аьлхъюра. Урнарианди Мент учIвру ва даккундиси лигури дийигъуру.

              УЬСМАН. О, возвращение блудного сына! Гъач, гъардаш. (Хил гьачIабккуру.)

              МЕНТ (хил`ин бачI йивури). Тамбовские крокодилы тебе гъардаш! (Раджайиз.) Фу гъабхьну, Джимми?

              РАДЖА. Узу Джимми дарза, узу Раджа вуза.

              МЕНТ. Оно, брат, знаешь, хрен редьки не слаще. Слышал такое? Вай кур, вай сакъур – сар гафар чIалар ву. Узуз гьаз дих гъапIунчва?

              РАДЖА. Аьгъдарзуз, бабу дих апIин гъапнийи, йикIураза, кIури.

              МЕНТ. ЙикIураза кIури? (Аьлхъюру, хъа сабпну ижми маш апIуру.) А почему задержка? Беле йикIбан базари аки учв. (Раджайин жиб`ан азабгнайи телефон адабгъуру.) Му цIийиб вуйивки – шли гъадабгъну, Бежийи? (Телефон апIурайириси.) Алле-э, это бюро находок? Я ищу сундук с золотом. Не заносил ли к вам таковой предмет какой-нибудь идиот, вроде меня?.. Что?.. Куда?.. (Телефон кьяляхъ тувру.) Посылают, грубияны… Бежийи гъадабгъуб ву, кIуйва?

              РАДЖА. А-а-ав, Бежийи! Тадабхъуз мигъитан!

              МЕНТ. Хъана жан сагъ апIри, йипа, бабушкайин, наанди гьюшт, гъапIиш, гьадинди гъябгъру даждин. Лиг гьа, вари вушра, яв даждилан ахъуз мугъузан. Ибарихъан ижмиди хъичIих, будущий преступник.   

              РАДЖА. Я кас, гьарган преступник пуз уву, гьаци йиз унтIак дибикIнайин даш?

              МЕНТ. Ав. Уву дерд мапIан – сар уву дар дицир. Яв собутыльник - йиз Мягьмуданна явсиб ву девиз: «Аьбхъин – ипIуза!» Гьаддилантина шулайидар ву наркоманар, тIафлар, насильникар, Уччву швушвар.

              УЬСМАН. ЧIяаьн, чIяаьн мелз цIабхуб. Даш явра, Бежи гъюруган, аллергия ачмиш шули аьдат вуйнив?

              МЕНТ. Хуйи хуйиз кьацI дарапIур.

              УЬСМАН. Гьадмура дюз вуйив. Кьюриддира саб жиб`ан адабцIурачва – халкьдин. Баскаки Золодой Орды!

              МЕНТ. Узу ряккъярихъ уч апIураза, машинар дирккри, дугъу - раккнарихъ, пенсионерарин жибар ккадатIури. (Раджайиз.) Му узу, аьжуз мент, ичв бабаз учв йикIругантIан рякъюз ккун шулдар аьхир, Раджа – фу ляхин вуйкIан? Му пенсияханум тувруган гьаз аьгъю шулдар дугъаз чахъ узура хъайиб, чан гъахи дархи бай? (Сабпну завузди тIуб дазабгну.) Аманаки, накь пенсия тувну, гъи Бежи гьаз хъуркьнадар? Аяма-а-ан, пиян гъахьириз, гьархунвуз гьа телефон апIуз? Наводчик-осведомитель!

              РАДЖА. Ву гьа!

              МЕНТ. Хъа дя-аь -яч! Вугьа пуз увуз, мушвахь совхоздин пла йиц хьтар гьа. Юный наркоман!

              РАДЖА. Узу наркоман дарза.

              МЕНТ. Пабло Эскобарра, чан бабкан шлуган, саб гьамциб т1инк1сиб диркит1ан дайи. Хъа лиг, фицир жви ктуч1внуш – наркобарон. КапI яв записной книжкайик, буквйир танишди имиш. Бежийин, брат, ичв дадайин, увуз дициб пуз фикир гьубкIдар. Дугъу чан вари имбу-имдру фикир-фагьумдин кьарар-кьитар фтиз харж апIуруш, аьгъюйвуз: гьамус гьаму гъюрайи вазлин пенсия кьабидарихьан гьидипуз, фу чара апIуйкIан кIури, гьаддиз. Дербентди подвлиъ кIажун клейи карсу калушарра ву, сабан гъурччган, резин адабхъну, швякьярихъ хъахьру тIурускарра. Гьурччв сакъур гъуландариз – пул хъубччв кьятIнихъ.    

              УЬСМАН. Я кас, ухьура пайгъамбрар дархьа. Накь учв йикIур кIури гучI гъабхьу дадайин гьарай айи, учв увухьна гъайихай, кIури. Фукьан вахт вуйив абин хулаъ лик идривди?

              МЕНТ. Фици, фици? Пенсия хуруган, увухьинди – йикIуз узухьинди? (Аьлхъюру). Гьаз ккебехъва, даш похмели аьжуз дапIнайин духтурин назук кIул? (Раджайиз). Гьеле, игит, тIирх саб шюшейиз. (Пул гьачIабккуру. Раджа, Уьсмнахьинди дилигну, тинди илтIикIуру.) Раджа… Мугъан алу ччвурра фициб вуш рябкъюйвуз! Хъа Бежийин продукт ву аьхир, шейтIнарин председателин. Уву, дугъриданна, магазнариз жаргъруб дар – увуз вари яв ликтIинна хури ккунду. Гъизилин подносдиъди. Сар уччву шуру. Сарира алди. (Иднияйин саб ялхъансиб апIуру.) Уву магазнариз ваъ - свиданйириз жаргъури ккунду. Учвра фил`ин элеъну. Гьаз гъадабгъ кIурадарва Бежийиз увуз саб фил?

              РАДЖА. Вагь! Саб дажикьан кIурадар гьа – фил!

              МЕНТ. О мудрый из мудрейших, тай тайназ, гъапну, гъагъ даждиз. Раджайиз дажи хай шулдар. Раджайиз фил хас ву, дажи - Раджабдиз. (Хъана пул гьачIабккуру.) Мухой в магазин!

              УЬСМАН. Гьадабгъ яв пул – аллагьисан, хъубччв атIнихъ. Хпириз гъяркъиш, якьин, дибисну рижвнахъан, ичIаъ ипурва.

              МЕНТ. Уз-у-у?!. ГучIурузуз, гучIурузуз! (ХъастIанси гукIни шулу.) Узу дугъан, хуйин шуран, даттлинси, кIул улдубтIарзачан! (Йивну гъурд, устлиин алу вич чабхьуру.) Гьамци чархьарзавучв!.. (Хъана Раджайихьинди пул гьачIабккури.) Уву гьамусра чIамччраз илтIикIундайва?..

Сабпну дишагьлийин учIвру чIватI шулу: «Ментимир!» Гьлихъу Ментдин хил`ан пул адабхъуру. Думу пул гъадабгъуз ис алахъурайиган, хъана «Мент!» кIури чIватI ебхьуру. Мент, пулла дипну, Уьсмнак карсру. Раджа жин-жинди аьлхъюру.

              УЬСМАН. Уву агури учIвна.

              МЕНТ. Ву, кафтар! Дугъаз узу мушвахь хьайиб аьгъдар.

Раджайи, гъадабгъну Ментимирин пул, чан кьяляхъ тувру, хъа Уьсмнан амурдиинди хул`ан арагъи хуру. Ментди кьюб рюмка чиб чпихъди урхъуру.

(Раджайиз.) Гьамгъан фу аьлхъюб ву, я чве? Мушваъ, игит, аьлхъбан ляхин адар гьа! Ява-а-аш, увузра сар тIамай гъахиган, хъа аьгъю шалвуз. КIул убдуру, хуйин шубари, пеъли дяхинси!.. Гьаму йиз сижар бабан дерд дарди ккундийи, хъа узу!.. Хъа сижар баб ужур вуйиз. Йиччв ккилибтIуру мелзнаккан: «ав, езна», «ву, езна», «массан езна».

              УЬСМАН. Саб артухъ йиччвра ужуб дар гьа, аьхюбай.

              МЕНТ. Вуш гьамус хъюгъ: диабет-миабет!.. Ужуб дарди фу вухъа йиччвун?

              УЬСМАН. Понимаешь…

              МЕНТ. Ихь чIал`инди йип, аллагьисан, гъавриъ шлуси. Просто и понятно.

              УЬСМАН. Артухъ йиччвуз гъуллугъ апIуруш (Ментдин жвукьариин бачI йивури), сабушв кабсуб мумкин ву – куда уж проще!.. Кьюбпибра, яв психикайин гьял ужуйи рябкъюрадарзуз. Саб себебра адарди жвуван дадайихьан илтIикIру бай шулин? Риш хъаъну кIури, увуз мухрикан никк тувурра сижар баб дар гьа – дада ву.

              МЕНТ (рюмка дубхъну). Ибшри – узу чан кьюб бедре никк кьяляхъ туварза. (Ужу дардиси аьлхъюри, Раджайиз.) Уву гьаз ккебехъва, махараджа? Гьаз хъюгъри адарва Ментимир имийихъан? Даш узу учвуз вардиз, гъямпIси, аьлхъюзтIан хай вуйир дайин? (Хабарсузди Уьсман мухриан дисури ва думу тIурччвури.) Йиз дада, маменькин сыночек, йиз сижар баб вуйиз! Гъеебхьнийвуз – сижар баб! Сижар баб! Сижар баб!..

Раджа кюмекназ чIарккуру.

(Раджайиз.) Стоя-а-ять!.. Увузра уз`ин лик иливуз ккундийвуз?.. Узу уву! (Хилиъ айи рюмка, уьбгъюз ккунди, сифте чIюбкьюру, хъа дархьиди, дид`ин кьацI алахьну, пIипI кудубтIну, сппарикк думу рягъюз хъюгъру.) Узу уву гьамци рягъярзаву! Щенок! (Рюмка жиларикан йивну, сабпну ишуб кубчIвнуси, устлиин маш дипну, хъичIихну кIулхъан, дубччвури жан деъру.)

Раджа, гучIуриси дугъахьинди лигури, гьудучIвну гъягъюру. Уьсмну, Ментди гьацI гъипIу рюмка запIну, дидиз клигури, кIулар тIурччвуру.

              УЬСМАН. Яваш гъахьунва гьа, гъардаш. Ухди, саб рюмка хъидипIну, добавкара ккун апIуйва. (Гъирагъдизди.) Гьамус сппарра гьадагъну, вари кайи кIакIар-пIипIарра ктIурччвну. Сижар бабу.

Убзну, цIийи рюмка гьачIабккуру. Ментди, йивну хил, рюмка Уьсмнан хил`ан идипуру. Дугъу гъадабгъну птулка уьлюбхъюру ва, кушарихъан хъичIихну, кIулар тIурччвури деъру.

              МЕНТ (чан мухур убччвури). Учвгъян жарари гьамшваъ айибра гъван дар гьа! Гъитну узу, хуйирин кьялягъ йирккси, деъначва учвуз, дадайилан илтIикIну.

              УЬСМАН. Ваъ, гъардаш: йиркк учв гъюбчIвнийи хуйирин арайигъ. Саризра ккундайи думу хизандигъ гъючIвуз, хъа Сижар бабан йиччв ккилибтIру мелзну уву, йитIну, шинтак кивнийи. Ухьухьди гъябгъюб-гъюб гъивуз ккунди ургурайи думу. Гьаз вуш – гъира гьаддин гъавриъ адарза – гьатдихъамина ихь багъдихъ юкIв хъайи дугъан. Ицци бабу алаъну, хуларин увуз рубкьру пайнаандира багъ ккун гъапIнийва. Гьамус, уьшвхъярси, ирккури ичIар, удучIвури адарва душв`ан. Нафтарин буругъ йивуз ккундайвуз, даш фук1а жара аьламатар гъидихънийвуз душваъ?

              МЕНТ. Мумкин ву. Ихь вари уьмур аьламатар даринхъа? Вари махъварикси шула: аьхюнну бай вартIан ккунир; кьяланну, узу, - ни то ни сё; бицIинну, уву, - Иван дурачок. Махъварикра, увузси, ужурсир швушвра, паччагьдин халра, дугъан гъизил айи сундукьра Ивандиз ккуркьри шулу. Швушв, Аманат, дугъриданна паччагьдин ериш алу дишагьли вуйив, халра яв таниш вузуз, амма (тIубар тIурччвури) сундукь, Ванечка, арайиъ адар. Йигь?.. ВаритIан багьаллу шейъ! НабшкIан думу?    

              УЬСМАН (фикир дапIну). Узуз уьмриъ багьаллу шей`ар юкьубтIан аьгъдарзуз: хайирлу зегьмет, гьялалу лаваш, сикин нивкI, кIван мюгьюббат. Имбуб я шулу, я шулдар. Гьаму юкьуб шейъ аш, думу уву кIурайи сундукьра учв гъибди узухьна.

              МЕНТ. Агьа, гьаммус – ккилигури гъуз! (Гъирагъдизди.) Фици вуйкIан уву узу гъибкку ичI`ан сундукь адабгъурайир. Гуж хьуз мигъитан, фун ккубчIвурив! (Уьсмназ) Йипа, Иван, адаши чав кIури шуйи аьхир, гъизил айиз кIури? Вардиз аьгъя.

              УЬСМАН. Гъизил? (Аьлхъюру.) Гьа-а-а, ву: дугъаз именной гъизилин сяаьт айи. Чаз дявйирин кьяляхъ тувуб. Хъа дид`ин, увуз аьгъювуз, Бежийи ул иливнийи. Саб бакар кайи шейъ хуларигъ гъитрарки. КудубтIури, кацабхури, кижибгури, гъяцIал гъапIу гьаму хал.

              МЕНТ. Уву узу шинтак микилтIан. Бежи гьурччвуз, узу увуз гъизиликан улхураза – даждин рижвнакан ваъ. Айи, кIуразавуз, адашин гъизил. (Минди-тинди лигуру.) Швнуб-вуш кила!

              УЬСМАН. Кила? Гъизил?!. (Явашди худ кубчIври-кубчIври, фун дибисну аьлхъюз хъюгъру.) Швнуб-вуш кила! Чвугаъ лембе ваъ гьа, ахъиъ пиинна ваъ, кемшир-арс вуйишра, баладайи – гъизил! (Сабпну дебккну аьлхъюб, Ментдин унтI`ин хил иливуру.) Аяман, ичIаъ мичIал гъабхьунвуз гьа?

              МЕНТ (цIиб урхну). Аллагьисан, дебкк яв идиотский аьлхъюб! Вардиз агъюки, ихь абйир девлетлуйир хьуб. «Кьаркьул дагъ гъадабгъуз кьувват айиз!» - кIуйики адаши.

              УЬСМАН. Ав, ухьу касибарикан дархьа. Ухьу магьа гъира девлетлуйир даринхъа? Саб ляхин-кар адру йитимарик гъилигган? (Ижмиди.) КIваинди гъит, му дюн`яйиъ уву кIурайи девлет я тIараш`валиинди уч апIуру, ясана иблисвалиинди, намус масу тувну. Хъа ихь аба я тIафал гъахьундар, я – намуссуз.

              МЕНТ. Эй, чIяаьн, аба Ленин. Хватит митинговать! Йиз свидетель айиз, сижар баб!

              УЬСМАН (аьлхъюб дебккри). Хъа? Фу кIуру Ицци бабу?

              МЕНТ. Дугъаз вари чан улариинди гъябхъну. Учв бицIи риш вуйза, кIур, адашихьна КГБ-йиан адмйир гъафиган. Гъизиликан гьерхри. Шубур вуйи, кIур, галстукарра ккади. Виллисдиан эдеъдари гъапи, кIур: «Гъизил а, кIури, деебхьначуз яв. Дюз вуйин халкьди кIурайиб? Фукьан айив ва наан жин дапIнава думу?» Хъа адаши, гучIуриси ул илтIибкIну, жинди хълигури дийигънайи чавра дяряркъди, гъапи, кIур, дурариз: «Ав, гьякь кIура халкьди: килйир гъярцундарза, хъа айиз, баркаван. Багъдиъ а». Сарун галстукарихьан гучI гъабхьир, учв гьергунза, кIур, хъа дурар гъушу, кIур, хулазди. Хъайигъан гъяркъзуз, кIур, хялар, ацIу сумкйирра хьади рази-разиди ихь хул`ан удучIвури. Сарун адашик кучундар, чпизра капIган.

Хилари гьитIибкIну маш, Ментдихъ хъпехъурайи Уьсман, дурччвури дийигъна. Мент дугъахьинди гучIуриси лигуру.

              УЬСМАН (улихъна гъафи нивгъар марцц апIури, гъирагъдизди). Яраб фукьан уччвуйи Ицци бабу уву буш гъапIнийкIан! БитIран агъуйи чан жертваси! БицIи бякьяйихъ хъаю фикир хъимдарда, йитимдихъ! (Ментдиз.) Яна, а, кIурава сарун, гъизил?

              МЕНТ. Адарди наана гъябгъюру думу, баркаван?.. Эй, аллагьисан, дебкк яв аьлхъюб – узуз гучIар маккаан: гъизил а! Аскан кIул, хьуб-йирхьуб кила.

Уьсман, аьлхъюрайир, курсийилан ахъру.

              УЬСМАН (аьлхъюб дебккну). Лигурузаки, увккан ккадахьру гьял дар. Придётся поделиться! Секретом! Хьуб-йирхьуб ваъ – вари йирхьцIур кила!

              МЕНТ ( хилхъан дидисну Уьсман тIурччвури). А аьхир, а думу - набши? Йип узуз, вуйибси йип!

              УЬСМАН (минди-тинди шаклудиси дилигну, Ментдиз чахьна зигури). Хъа уву сарикнара пидарва? Уву ужур бай вуйва?

              МЕНТ (ергури). Ав, ав!.. Ваъ! Пуз узу авдал духьнайин? Саризра аьгъю апIдарза! (Гъирагъдизди.) Сижар бабазна чан тIамайизтIан. Думу гьадрар ву гьаммишан жарадин девлетдиан ул итIибгънайидар. (Уьсмназ.) Набши? Ча! Наан а ихь гъизил?

              УЬСМАН. Магьа гьаму йиз кьятIнихъ.

              МЕНТ. Аллагьисан, гъит яв кьил ктру гафар – гъизил набши?

              УЬСМАН (лап архаинди). Адар гъизил.

              МЕНТ. Фици - гьаму нишвтIан, а гъизил, кIурадайва?

              УЬСМАН. Айи, хъа гьамус имдар.

              МЕНТ. Фици «айи, хъа гьамус имдар»? Хъа набши гъизил, я чве?

              УЬСМАН. ГъакIну.

              МЕНТ. Фу гъабкIну… фуж?

              УЬСМАН. Гъизил.

              МЕНТ. Уву дарин, узу!.. Фици «гъабкIну», я чве, гъизил?..

              УЬСМАН. Гьаци, жан брат, – мич1ал дубхьну, дукIну гъюдучIвну, аьжуз. Гуннугьарин аьфи ап1ричан!

              МЕНТ. Фтин гуннугьарин?.. Гьамгъаз гьап1на? Гьамгъахь гьава гьубч1вна гьа. Эй, уву узу авдал мапIан. Йиз сижар бабаз вари аьгъя…

              УЬСМАН. Аьгъдар, аьзиз гъардаш. Яв сижар бабаз, кIарзавузки, къара закъумра аьгъдар. Месела, гьадму галстукар адашихьна урнаризди учIвган, фу гъабхьнуш, яв Ицци бабаз хабарра адар.

              МЕНТ. Хъа шлиз аьгъя думу? Фу гъабхьу?

              УЬСМАН. Гъабхьибра фукIа адар: адаши укIар утIури багъдиъ айи чан тазади духну имбу хпириз дих гъапIну: «Къизил, удучIв минди, йиз дустариз уву рякъюз ккунда».

              МЕНТ (гъавриъ даршули). Хъа?

              УЬСМАН. Хъа Къизилизра адашизра сумчир мубарак дапIну, чпиз хълигурайи яв Ицци баб`инна дяаьлхъну, ипIури-убхъури хулаъ деъну.

              МЕНТ. Уву аьлхъюз, йиз – лиг (шавлар улупури, илтIикIури) - шавлар цIийиб вуйиз, фукIа адабхънадариз!.. Хъа гъагъар? ГвачIинган йиз сижар бабаз гъярхъю гъагъар?

              УЬСМАН. Думу аьгъдарзуз. Мумкин ву, чпиз туву гъулан картфар хьузра, ясана фукIа жараб.

              МЕНТ. Хъа яваша, вари вуйибси пуз, уву гьадушвахь хьайва? Увуз наънан аьгъюйвуз, я чве? Даш уву, адашин сумриъ чавуш гъахьнийва?

              УЬСМАН. Чавуш ваъ – тамада. Узу арагъи убзрур вуйза. (Аьлхъюру.) Сумчриъ айирикан гъеебхьунзуз. Тамум бабу ктибтну, больницайиз чан угрушназ дармниз гъафири. Увуз ихь адашихь сифте жара хпир хьубкан хабар айвуз?

              МЕНТ. Фила-вуш гъеебхьуб вузуз, ярхлаанси. Духну шубуб вазлилан гъакIну кIури.

              УЬСМАН. Так вот, дорогой Соловей-разбойник, что своим посвистом проезжих останавливает, дань собирает и людям ездить мешает, гьадму дишагьлийиз Къизил кIури гъахьну. Аьвам адмйири, чан гъизил а кIури аваза адабгъган, адаши зарафатнахъди айиз кIури гъахьну. ЙирхьцIур кила гъизил. Хъа жарарин кьастар айи аьвамар зарафатнан гъавриъ ахъдар: фикир гьубкIдар. Зарафтар, Соловей, сагъу фикрин цIикан ктIурччвру аку цIямгълар ву. Дурар ктIуршвуру, чугундин маари гъивган.

              МЕНТ (птулкайиан уьлюбхъну). Уву дарин?.. Узу дарин?.. Уву!.. (Хъана уьлюбхъну ички, бицIирси ергури, чигъар апIуру.) Мархьар апIуз амин, мархьар апIуз амин!.. (ТIубчвури кIул, ишубра гъибикьну, пиянди арахуру.)

              УЬСМАН. Аьхирки мархьари гьутIубччвну дарг, гьадму яв ичIаъ чIаркIурува. Гьич узуз уву кьабулди дарзуз - якьин психика дюбгънайив!.. (Сяаътиз дилигну.) Всё, чIяаьн - фенита ля комедия! - узуз йиз больнояр ккилигуразуз. (Гъягъюз ккун шулу.)

              МЕНТ (дугъхъан хъчIихури, тахсирлуди). Дийигъ! Больной магьа узу, чугундин йигьаг! (Чан кIул убччвуру.) Вари азуз: жанна тувну, сагъвалла ву, пулра гьубкIру, амма… (Маш кьяни апIури аьлхъюру.) Аьжайиб мутму ву уьмур: увуз, дюз аьжаликкан адмйир ккадагъури, вазли ихь ккуни гьюкумматди туврайибсиб, узуз ихь жумартлу халкьди шубуд йигъан туврузуз, йиз постниин. Гьациб гюкумматдира иливуру. Учвра швутIар хъаъри дийигъузди. Халкьдиз машинар хъауз мяшат апIуз. Лавашра йиз кIаму алиб вуйиз, ахинна - явтIан, гъюрдлуб, амма… Адариз гьа, гъардаш, я жандиз рягьятвал адариз, я кIваз сикинвал. Фу-вуш дици дар, му йиз сакъур уьмриъ, фу-вуш жараси ву, фу-вуш, гъардаш, гьубкIрадар. Аьгъдарзуз, фу пуза?.. Жаглугари аьжуз дапIнайи кьантIа йицраз фици гьадму рижв гьубкIрадарш, гьаци фу-вуш узузра гьубкIрадар. Чарасуз вуйиб фу-вуш адар. Саб гьациб аьламат ву гьа: вари азуз, амма фукIа адрзуз! МучIуб ву йиз уьмур, мучIуб ва ичIиб. Мялхъви айтIан идипIнайи хифсиб. Чвлин батIриъ абснайи ккабхънайи хъалхъам хиф! Хъа уву кIурава: зегьмет, лаваш…

              УЬСМАН. Хайирлу зегьмет, гьялалу лаваш.

              МЕНТ. Эгь, узу яв гъавриъ шулдарза. Узу хъугъдарза увухъ. Узу сарихъра му дюн`яйиъ хъугъри имдарза! МапIан узухь яф фикирлу гафар! (ЧIигъар апIури.) Имдар дюн`яйиъ фикир! Дюн`яйиъ фукIара имдар – ккудубкIну. Гьаз гъапиш, жилар имдар! Гъудургну! Хпари гъитIну жилар!

              УЬСМАН. Эгер шли дюн`яйиъ ужур инсан имдар кIуруш, гьадму учв сарпи харжи кас ву.

              МЕНТ. Уву сабан гъудган дубгъ, таркисалат – хъасин насигьятар тув. Яв думу гафарихьди яв ликудар, цIаркудар, иццрудар ккарц.

              УЬСМАН. Дурар йиз гафар дар, гъардаш, дурар пайгъамбардин гафар ву. (Гъягъюру.)

 

3

МЕНТ, ДАДА, ИЦЦИ БАБ

              МЕНТ (кIулхъан хъичIихну деъну). Узуз узу датIнайиз, валлагь. ЮкIвра, гъян`ан адабхъну, зимзарин гъумриин дабхънайибси айиз. (Хилар гьатIарццури.) Адарзуз гьа, саб юкIв дипуз йишв адарзуз! Гъягъюз шлу хал хътарзухъ. (Диржури пиян чIигъар апIуру.) Эй! Наши вари? Э-э-эй! (Ишуб кубчIвру.) Наана гъягъюза, шлиз йиз дерд апIуза? Фуж узуз ккилигура? (Деъну, кIулхъан хъчIихуру.)

              ДАДА (хул`ан удучIвуру. Мент рякъюрадар). Уф кIул! ТIубкIурайиз, байтул. Му юкIв кIуруш, юкIв затра хай дариз – гьава хьайибси айиз жан. Юкьвра гьудубтIурайиз. Пеъра адар. КIутIра кади илибтуз кIурайи фициб, успагьи швушвсиб, пеъ вуйиз гьа! Сабушв дариз гьа – вари жан иццуриз! Пеъ наана гъябгъиди, я эллер? Швеъсиб пеъ! (Машар цIархури, чIигъ апуру.) Аьхир пис ибшри гьаму угрушнаринна!

Мент, гучI дубхьну нивкI`анси уягъ шулу. Пиянвалра кади думу, гьатIарццну хилар, дадайихьинди гъягъюз хъюгъру.

              МЕНТ. О-о-о, мамаша! Дюн`яйиъ аю вари уьзрарин чIиви список! Табасаран чIалнан люкьнарин академик! Дявдин игит Чапаев! Вари мягьлийин хпарин лижарин дирижёр ва режиссёр!..

              ДАДА. Дург, дург узхьан фикир адру мал! Фана йихь йиз уларихьан! Гъарах яв сижар баб дадайихьна!

Мент, хилар тирхри, машнаан дигиш шулу. Машниин хилар иливну, дугъу кIул ис апIуру. Дугъу жинди уларилан нивгъар марцц апIури рябкъюру. Дада дугъахьинди лигури шулдар.

             МЕНТ (гьачIабккну хил, ккунди). Жан мамаша, узкан гиран гъабхьнуш!..

              ДАДА. «Жан» уву яв Ицци бабаз йип, уву хпарин машквраз фициб багьайин шал гъадабгъуриз. Узура дишагьли вуйза гьа, хпирин рижв дибисну деънайи йиз бай. Яваш, увуз яв веледарира кьурсум йивру вахт гъибди – хъа аьгъю шалвуз гъи йиз гъянаъ аю учIврушин.

              МЕНТ. Жан мамаша!..

              ДАДА. Мямяша!.. Мямяша пуз, узу увуз садакьайихъ лицурайи гъилицнац дарза гьа – яв дада вуза, дада! Узу вуйза яв шинтахъ йишвар адаърур, узу вуйза яв ацIнайи шалврар урччрур, узу вуйза!..

Ибариъ абхърубсиб аьхю гъугъ шулу. Дадайи улхуб давам апIура, амма фукIа ебхьурадар. Мент ибарихь хилар гьивну дийигъну шулу. Хъа дугъу, жаргъну, птулка уьлюбхъюру.

              МЕНТ. ЧIяаьн! Сабсан шал гъадабгъурза йиз сижар бабаз! Гъизилихьди балгурза думу! Дугъан ушвниан гафар, йиччвси, рузуру, яв ушвниан – гъванарси ахьру. (ИчIан терефназди гъягъюз хъюгъру.)

              ДАДА. Уву наанди гъягъюрава – гьадму ичI гьацира гьутIубччвна, я жилар иргъру уьшвхъяр? (Гажин гьачIабккуру.) Ма гажин – шид ебч гьадму яв пиян сфатназ.

Багъдизди Ицци баб гъюру.

4

Ицци баб Ментдиккан аьсси духьнайи Дадайихьинди кялхъруси лигура. Сижар баб гъяркъю Ментдиз, чан пиянвал жин апIуз, дюзди дийигъуз ккунда. ГучIбаанна пиянвалиан гафар апIузра шуладар.

              МЕНТ (Сижар бабахьинди). Уъ… уъ… уъ!..

              ДАДА (кIуллан гажин йивури). Ма увуз «уъ-уъ»! Уву бай дарва – уву ихь тухумдин сагъу жандиин алу аьмгъял вува!

              ИЦЦИ БАБ (интIиди). Вайгьарай, жан тухум, гьаз йивурва йиз язнайиз? Раджа увуз кIюгъялди вувуз, Уччву швушвхьан гучIурувуз, Уьсман ккундувуз, хъа му, йитим, гьаз мукьан даккунди вувуз? Жараб дар – Аллагьдихьанкьан гучI эпIин!

              ДАДА.

                                                         Адугъай-дугъай дургъуз даршлуб
                                                        КьацI дарапIди зиян апIруб,
                                                         Заълан ву учв йиччвун бети,
                                                         АйтIан агъу…

Гъурдар тIурччвури.

                                                         Уф, нянати!

Уву ду-у-ушман гъярхъган, Аллагьра кIваълан гьархру. Астафируллагь!

              ИЦЦИ БАБ. ГучI мапIан, ккуни тухум, Аллагьди увуз учв кIваин апIиди, жегьеннемдиъ ипган. Гьяйифки, узуз думу рябкъдар, йиз женнетдиан.

              ДАДА. Увустар кафтрар адру жегьеннемра узуз женнет вузуз.

              МЕНТ. Уъ… уъ… Уву кIуруб, вари апIурза, сижар баб!

              ДАДА (хъана гажин йивури). Йи-и-кI гьаци! Хъа гьяйиф дайинхъа, уву имиди, йиз пеъ дубгуб! Дидиз чан эйсикьан аьгъюйи – мурта абхъуйи. Хъа яв къюкъйир узухьинди шулив, мурта сижар бабаз абхъурва. Яв, яллагь, ахълиан гьириз ккададархьрияв думу! (ГьудучIвну гъягъюру.)

Мент даркьур-даркьури Ицци бабахьинди гъягъюру.

              ИЦЦИ БАБ. Гъарах, гъарах яв ляхнихъна, ичIаз – гафарикан шлуб адар. Ахю гафар кIулиз бала, чIилли лаваш фуниз бала. Ма! (Тувну лапатка, учв гъягъюру.)

Мент, Сижар баб хьамиш-хьимдарш дилигну, хъана лакьакьни шулу. Дугъу думу гъушушвахьинди гьавайизди кьурсмар йивуру, мелзар адауру ва, фу-вуш кIури, ккярягъюри, гъурдар хърифуру. Хъа дизигнайи рукьан заборихъинди лампI дапIну хъахъру. Решёткайин айитI айирси, кьюби хиларра рукьарихъан хъичIихну пашманди лигуз хъюгъру.

              МЕНТ. Э-эй! Вари! (Адабгъну жиб`ан швутI хъапIру, хъа, «бррр» апIури, кIул тIубччвуру.) Яраб гьаму йиз уьмур вуйкIан даш узуз абгурайи нивкI? Валла-а-агь-биллагь, саспиган шаклу шулуза! Даахнаш узу, му ч1уру нивк1 гьаз ккудубкIдар? НивкI дарш, му гьаз, вари мукьан ч1уруб, ву? Э-э-эй! (Фу-вуш кIваин апIуриси ккятIялхъюру.) Агь бицIи вахтар, бицIи вахтар! ГъяцIлу ликарди мархьлин кьяляхъ даграр апIуз утIурччвру йигъар… Хуттин кюкю хътабхьну-хътабхьундар кьукьлийир апIуз гъягъюйча. Алабхьну хул`ан гьит1ибк1у писукра, бас ап1уйча гьа... Хъа уьл? Йивури кьацI, йиччвси, ипIури ичIи уьл, ч1атна удуч1вуйи. Саспиган, дюз гъапиш, т1афал даттли, йивну чан зурба гъязам, думу уьл тадабгъурира шуйи, ишузра ккауйи, хъа вушра думугандин дердерна гъийин дердер саб вуйинхъа? Думуган уьмур мициб дайи. Думуган уьмур фициб-вуш жараб вуйи. Фициб пуза… Уч1вру сахъур чвлин йигъан масун афрар алахьурайи хизандин халсиб вуйи уьмур: акуб, маниб, ицциб. Кьюрдну дюн`я йифари абц1уйи, хьадну ригъари. Ригъра сагъуб вуйи: абцIуб, маниб, кьувватлуб. Гъиси хьилиб дайи, инкубаторин пеълин гъатхутIайсиб, ранг гъубшиб, зяйиф. Баркаван, Бежийин машси гъилибгуру гъи дифаригъян: акв тувру - к1ван муч1ушин гьадап1дар, бец ап1уру - жан абгдар. Фици-вуш вари имансузна амансуз гъабхьну, мянасуз. Рубзурайи нирсиб дюн`я – гъи кьалу дагар дубхьну дийибгъна.

Урнарихъинди машин дуфну сес шулу. Душвхъан дишагьлийин учIвру сес ебхьуру.

              БЕЖИЙИН СЕС. Свинство! Каждый раз приеду сюда, всегда меня никто не встречают. Все куда-то пропадает. Эй, Раджа!.. Учву, яллагь!.. Некультурный баранар! Придётся опять меня товар выгружать апIуз.

Машиндиан шей`ар адагъури сесер шулу. Хъа урнарин раккин гъюцIюбгъюру.

Эй! Узу дуфназа – наши вари?

              МЕНТ. ИчIазди, ичIазди! Сабсана кIару битIру кьацI апIайиз – ичIазди! Ахуз. (Гъадабгъну лапатка, гьялакди чан ичIан терефназди гъягъюру.)

 

3-пи ПЕРДЕ

БЕЖИ, ДАДА, УЬСМАН, РАДЖА

1

БЕЖИ, ДАДА, РАДЖА

Гьяят вуйибси масу тувру палтар керхна. Шей`ариз лигури, покупателарра гъюри-гъягъюри шулу. Пажакк бицIи устлиин масу тувру жвилли шей`ар дивна. Дурарин гъвалахъ наразиди Раджа деъна. Думу чан шей`ариз клигури, фу-вуш калькуляториин гьисаб апIурайи Бежийихъди кялхъриси лигура. Раджайи коробкайиан адагъну кьюб уьлкI ушвниъ ирчра. Бежи чахьинди гъилигубси, дугъу ушв чIвубкьуб дебккри шулу, тинди илтIикIган, - чIвубкьури, шарикар апIури шулу. Кремдин тюбикра хилиъ ади Дада гъюру. Дугъан гардандикк гъядярхю чIилли кьулдин тикира ккибтIну рябкъюру. Табуретдиин деъну, Дада юкьвнакан, ликарикан крем кдатуз хъюгъру.

              БЕЖИ. Дюз кIуру гьа, гимихьна адабгъу кьидкьин шаламар даршул, кIури. Гьар гьамина гъафиган, гьацI товар пропадает шулиз. Всё воровают. Шейъ магьа дюз йицIуд агъзурин тувунза, хъа хил`ин алиб варина-вари урчIвуд агъзурна урчIвудваржна йирхьцIунна хьуб манат ву. СумчIунна хьуб манат не хватает апIура. Наанди гъябгъиди пул? Канкулятори кучIлар апIураш, аьгъдар? Кьяни улар аю японари му фициб адабтIнуш. Бараны некультурные!

Раджа гьягья йивну аьлхъюру.

Гьаз аьлхъюрва, бай! Кепгиин кепег иливури шулайиб ву гьа манат.

              РАДЖА. Ма, аллагьисан, ма увуз хьцIур манат – ккебехъ! (Адабгъну жиб`ан, кепег гатIабхьуру.) Хъа му йиз бабу гъадабгъу телефон дубгну, вижнара гъабхьундайвуз аьхир?

              БЕЖИ (Раджайи гатIабхьу кепег запIри). Баладар, цIийиб гъадабгъри – не обеднеют.

Раджайи кIулар тIурччвуру.               

Хъа йиз саб телефондинна пай ктайин гьаму хулак? Вягьши баран!

              РАДЖА. Бахт гъабхьну, чпи гьаму хулар яв сумкйириъ удруршруб, даш диржну хуларра ивну гъахуйва. Гьяятарра хъади!

              ДАДА. Баркаллагь увуз, жан швушв! Уву маллайихьан гъабху кIаж кутIубццну, гьадму ккудубзу шттухьди жан алжабгъу сяаьт цIийи дюн`яйиз гъафунза. Хили алдабгъубси, гъудубгниз угрушинна. Магьа учв кIажра, уву гъапибси, кьюб чIилли кьулигъ гъивну, гардандиъ абхънайиз. Чан жан адабгъри пулин - саб пенсиятIан дар. (Пул гьачIабккуру.) Гьялал ибшри!

              БЕЖИ (пул бисури). Йиз гьациб гьеле рякъяриз гъубшнийиз, думу аьхю маллайихьна гъягъруган, хъа баладар. Увузра, жан баб, сагъвал туври. Узуз варитIан аьхю девлет яв сагъвал вузуз.

              ДАДА (ишуз кIвантI ккапIри). Увузра, жан риш, гьялал ибшри – магьа увуз кьюр атIнарра гъургъунза. (КьятIнихъан хътагъуру.)

Бежи, пул тувуз ккундайирси, мажникдихъан хъчIихуру.

Гьадабгъ, гьадабгъ, яв мажник гьадабгъ – вайгьарай, хъа узу увхьан плар дисурайин?

              БЕЖИ (гъирагъдизди). А я и не даю, жан баб! Узу, Тамум баб ву к1ури, улдугну пул туврайза гьа. Раскатала губу!

Раджайик аьлхъюб кубчIвру.

Фит`ин аьлхъюрва, бай - хъа йиз кьюр гапаринна пай ктайин гьаму хулак? (Шей`ариз лигури, чав-чакди.) Сар хпарин алахьру фйир имдар аьхир! Наана гъябгъиди лиф?

              РАДЖА (наразиди, гъирагъдизди). Гьа, гьамус хъюгъю гимбюгъ гъяйир!.. АпIури чан авдал чIалра.

              БЕЖИ (Раджайин улихь хьайи кьутдизди улупури). Му коробкайиъ кьюб жевачкара имдарки? Наши?

              РАДЖА (гужназ аьлхъюб дебккри). Аьгъдарзуз, бабу гъадагънушул.

              БЕЖИ. Адагънийва, баб, гьамшв`ан уьлкIер? Всё воровают!

              ДАДА. А-а-ав! ЧIвуркьури деъназа! Гьяйифки, шарикар апIуз, сппар адариз гьа.

Раджа гьягья йивну аьлхъюру. Дугъахьинди илтIикIу Бежийиз Раджайи ушвниан шарик адапIну рябкъюру.

              БЕЖИ. Агь, шулугъчи! Гьаму хпарин алахьрударра уву улуркънушалва гьа? Даш Аманат вуйкIан? Наши все?

              РАДЖА (хъял кади). Аллагьисан, узу маадатIан!

              БЕЖИ. Саб багьайин кремра арайиъ адар – гъябкънийвуз крем?

              РАДЖА. Крем? Гьа, крем ав, крем, дугъриданна гъябкъюнзуз!..

              БЕЖИ. Набши? ЦIийи тюбик…

              РАДЖА (хъялла, аьлхъюбра гъидикьну, Дадайихьинди гьачIабккнайи хил ис дапIну, гъирагъдизди). Гьатму ахъиъ, хюндин кьяляхъ! Саб гъул крем дабтIна. Тюбикра зат ичIи шлуб дар!

Бежийиз Дадайи чан ликарикан крем кдатури рябкъюру.

              ДАДА. Я кас, фу вуйичв абгурайиб? Кирем вуш, кирем магьа узу гъадабгъунза – чухзагъул, жан швушв, узу кIваинди хпаз. Гьадмура адарди, байтул, угрушин затра дабхърадайиз. Му гъудубгу пеъра кIваин гъабхьиган, хъана артухъ иццру шулуза. Шлин йигьгиъ дабхънайкIан, баркаван, дазаргну ликар? Сабушв дариз гьа – вари жан иццуриз. Авдал дубхьнайибси айиз кIул.

              БЕЖИ (гъирагдизди). Авдал кIул авдалси шул сарун: яв угрушнар кIваълан дурушди гъадабгънийза гьа гьадму фициб багьайин французский крем.

              ДАДА. Фици?

              БЕЖИ. Сар фйир дургнайиз, кIураза, лифонар - гъяркънийвуз?

              ДАДА. Лимонар? ГьапIру лимонар? Даш явра давление шуйнив? Давлениейиз ужудар ву гьа дурар.

Бежийин маш гъябкъю Раджайик аьлхъюб кубчIвру.

              БЕЖИ (хът1ерццури). Лимонар!.. А-а-ав, апельсинар!.. Увуз яв уьзрарна ипIрубтIан кIваинди шуйкIан? Фйир… кIураза (хиларихьди улупуру), хпарин асккан алахьрудар! Саб кьутдиъ айидар ву гьа. Америкайин флагдин шикил алу. Якьин яв ккуни швушву гьитIикIну, Аманатри.

              ДАДА. Ваъ, жан риш, Аманат дициб шкас кайи дишагьли дар.

              БЕЖИ. Хъа ву-у-у, ушвниъ тIуб ивиш, кьацI алахьуз аьгъю йитим дар!    

              ДАДА. Хьузра дар. Мил`ян чан улихь дипнаш, кучрур дар.        

              БЕЖИ (гъирагъдизди). Хъа ву-у, гъийин заманайи не украдёшь – не проживёшь. (Дадайиз.) Дугъу уву каркаъ итну уьрхну ккунду – уву дугъаз гъвардникк ккебхнайи гъах вува.

              ДАДА. Уьрхюру, валлагь. Чакантина датт-пеълизкьан гиран ктапIрур дар. Думу фицир-вуш му дюн`яйиан дарурсир ву, я жан риш. Даккнийвуз, гьамцибкьан я иблисвал, я шейтIанвал дугъак кади. Жарадаринси дарди, дугъан юкIв чIатинди а. Дагъди дифси, жарарин дерд чахьна зибгрур ву. Дишла язухъ шулу. Накара узу, кьабиш`ву, улар кьяши апIара, наънан дуфнура йиз хъюхъникк ккурсди. ЮкIв абцIну, аскказина ккилигури чан мани михгу уларра, карсру узук. Хъа игьи тадабхъраки – гьадму сяаьт зурнара хъипди чавра. Валлагь, жан риш! Гьацир ву гьа! Кьюрдун йишвну чIат удучIвуриз гашди айи жанаврар рагури гъеебхьиш, гьадрарихь ттархьди язухъшнаан.

              БЕЖИ. Яна кас узуз аьгъдру Аманат дарда. Думукьан добрый вуш, дугъу йиз Раджайиз гьаз гирнар ктауру?

              РАДЖА. Узуз бажи гиран ктапIур дарзуз – ккебехъ… яв ушв, узу маадатIан!

              БЕЖИ (хилар гьатIарццури). Магьа! Мура узуз против ву! Уву фици гафар апIурва, Раджа? Грубит гьаз апIурва дадайиз?

              РАДЖА. Дарза узу Раджа! Раджа макIан узуз! Сарира макIанай узуз Раджа! Раджйир хьуз узу Бомбейиъ бабкан гъахьнийин, я чве?

Бежи чIал дибиснайирси дийигъуру.

(ХътIерццури.) Грубит мапIан дадайиз!..

              БЕЖИ. Ва-а-а, хъа я бай, уву фици улхурава узукди, вягьши баран?

              РАДЖА. Аллагьисан, миннат вуйиз, ккебехъ! Аллергия шулиз, гьадму яв базрарин чIал ебхьруган. Яв гьадму гъул`ан удучIвну, хъа шагьриз хътруркьди гьавайиъ уьрхнайидарин чIал.

              БЕЖИ. Хъа сарун фициб чIал апIур, бай, гьамкьан времяйи шагьриъ жит апIурайири? Гьамгъаз фу дубхьна гъи – какой муха укусил? Шли алаъна гьаму? ЧIал!.. Хъа фу чIал апIуза узу?

              РАДЖА. Аьгъдарзуз узуз! Cагъу ч1ал. Мап1ан адмйирихь гьадму яв гъяч1ябгъю, ц1илар каю ч1ал! (Урнарин раккни дярхъ дапIну, удучIвну гъягъюру.)

2

УЬСМАН, БЕЖИ, ДАДА

Хиликк дармнар айи дипломатсибра ккади лизи халатра хъади урнарианди бизар духьнайи Иван гъюру. Думу дубхънайиб аьгъю шулу, ушвнигъ папрусра гъя.

              БЕЖИ (тюнтди алархьури). Йипа, Уьсман?..

              ДАДА. Хъана суска гъюбччвна! Дадайин улихь папрусар зигру баяр шулин, я инсанар?

Уьсман, кутIубшвну папрус, хулазди гъягъюз ккунди ришвуру. Бежийи думу дерккру.

             БЕЖИ. Уву, Уьсман?..

              ДАДА. Аьжаб баярра хътарин узухъ: сар, гат1абхьну чан хал, уьлкейиъ уьгъна; гьаму, диплун хьаю дажи, гьавайиди халкьариз рубар йивури учIвна; гьатму кIуруш, гьатму, сижар бабан тула, ичIар ирккури алархьна, чаз гьадушваъ гъурхьу кьутIар дихърубси. Наанди гъубшкIан, пияндира ади, бахтсуз душман? Хпириз швуваз гъушу жилир! Хъа дубгъри чаз чан исихъ хъайи Чакъал Гьямзайихъан – кьюд йигъак хпир урччвуру! Гъира ужуб бирк ктIубччвурайи! Сарихъан, лап дюз апIуру – вахт вахтнак чIилли ккадаъдарш, гъийин замандин хпирин вягьтайиан гъюз даршул.

              БЕЖИ (Дадайиз). Ккебехъ гьеле… яв гафар! Йипа, бай, уву?..

Бежийи фу-вуш кIура. Уьсман, дугъан гафариз фикир тутрувди, хъана хулазди гъягъюз илтIикIуру ва кьяни гъахьир алдакурайибси шулу.

              ДАДА. Ву-у-у, дубхънура а – алдажури-алдакури дуфна – гъира дубхъна. Хъа сацIиб гьадму Чакъал Гьямзайин фитхъан хъажабгъу шид убхъийчва учвуз, алчагъ хуйир. Бай гьадгъаз кIур гьа: я папрус ушвнигъ гъяйир дар, я убхъдар, шивра (гъурд чIабккури) гьамци дючIюркьна. Ккунийна-даккнийчвуз гъи думу хпирин бяаьр-цIузар ерхьуз!

              УЬСМАН (къяляхъ хъадакну, Дадайиз). Гъи Гьямзайи гъурччвур шив дайи гьа, маман – чан дада вуйи. Узу, гьадгъаз дилигну, гъюрайир вуза.

              ДАДА. Дада? Фици – дада?.. Дада фици?.. Дадйир урччвру баяр шулин, я эллер?!.. Фици – дада?.. Хъа хил`ан ургуб гюлле идирчричан вуш, вягьши хуйин! (Гварц1лар удури) Вайгьарай, вайгьарай!..

              БЕЖИ (хилар дазаргну). Э-э-эгь, мурар фтин гъваннаъ а эй? Хъа элегуруш, чиб-чпин кIулар итIричпи – нам это не касается!.. Йипа, бай?..

              УЬСМАН (Багахь духьну, тIубччвури тIуб). Мадам, это всех касается! Всех и каждого! (Деъну папрус кабхьуз ккунди.) Бали дада гъурччвну гъапиган, думу… (хилар гьатIарццури) думу… (Чан унт1`ин бач1 йивуру ва, иливну машниин хил, пиян к1ул т1убччвури деъру.) Дадайиинна хил зап1уб думу саб гьациб, завар ахьубсиб ву. Гъиямат багахь шулайивалин лишан ву.

              БЕЖИ. Э-эгь, яваш гьеле увура… Йиз гьацира сердечный недостаточность а… дупнайиз узуз духтрари – хъана йиз нервйир миилтIикIанай…

              УЬСМАН (хъана гъягъюз кIурайир дийигъну). Сердечная недостаточность? Яв? (КкятIялхъюру.)

              БЕЖИ. Ав. Саб увхьан гьерхруб айиз…

              УЬСМАН. Гьерх.

              БЕЖИ. Только честно-честно, а? Ху апIин!

Аьгьт апIуз даршули, Уьсмназ гъягъюз ккун шулу, Бежи дугъхъан хъчIихуру.

Увуз йиз масу тувру шей`аригъ гъяйи фу гъябкънийкIан?

              УЬСМАН. Фу, я чве? Уву фу бала гъадабгънава?

              БЕЖИ. Бельё. Хпарин. Саб красивый кьутдиъ айи гьа, американский флагра кади.

Иван гъавриъ даршули дийигъуру.

Хпарин алабхьруб. (Ибахъна кушкушар ап1уру.)

Аьхир Уьсмну, явашди дивну дипломат, Бежийин машнахь тIуб забгуру ва, дугъан уларихъди лигури, чан тIуб мина-тина гъабхуру.

Нагагь, уччвуйи дябкъну, хпириз подарит апIуз гьитIибкI… гъадабгънуш, кIуруза гьа.

              УЬСМАН. Гьагу унтI! (УнтI`ин хил иливуру.) Температура в норме. (Тонометр адабгъури.) Белки, давление?..

Бежийи наразиди Ивандин хил тинди гьидипуру.

Яв сердечная недостаточность дарив, уажаемая, яв (гъирагъдиздиси) умственная недостаточность айив.

              БЕЖИ. Фу а?

              УЬСМАН. Олигофрения.

              ДАДА (чан свитерин лугра хъибжври, гъудужвуз ккюрхри). Гьеле йиз давлениера лиг, бай! Йизра гьадму сердечний кIуру уьзур вуйиз, байтул. КIару ликI. Харанический.

              УЬСМАН (думу сикин хьуз хили лишан апIури). Спокойно, маман! Уву сагъди вува. Яв, уларикк (Бежийихьинди лигури) фикрин аллерген ккабхьган, гьадму угрушнан обосрение шулив. Даш уву (аьхю т1уб забгури) гьамци вува! Сто пять! Хъа вушра ихтият апIин – (хъана Бежийихьинди лигури) контактар артухъ гъахьиш, мумкин ву, яв крышара рибшвуз.

Дада сабан Ивандихьинди лигуру, хъа - шаклудиси Бежийихьинди, хъа Бежийихьан тина-тина шули, гъудган багьна дапIну, гьудучIвну гъягъюру. Бежийиз артухъси гиран шулу. Иван Дадайин йишв`ин деъру.

3

УЬСМАН, БЕЖИ ва РАДЖА

              БЕЖИ. Вари узухьинди дацIаркну лигуру. АпIру гафра, агъудиан ивиргъайин, хъа дипру, ликарикк!

Уьсмну адабгъну дипломатдиан саб бицIи кьулу птулкасиб саб кьюлтI апIуру.             

(Хъял кади). Хъа йипа, академик, му йиз диагноз диивра, хъа думу лечитра апIну ккундарин? Фици кIуйва – офилогре… олифогре?.. Лечит апIуз шулин думу?

              УЬСМАН. Ав. (Хъана кьюлтIар дапIну «бррр» апIури кIулар тIурччвуру.)

              БЕЖИ (Уьсмнуси кIул тIубччвури). Фу «бррр»?.. Гьап1ну ккунду - больницайиъ дахъну ккундин?

              УЬСМАН (ил адагъну). Ваъ – накьваригъ.

Бежи ушв тIапIну дийигъуру.

Дицдар уьзрар гьадушвягъ ужуйи лечит апIуру, больницайиътIан. Без всяких последствий и побочных явлений.

              БЕЖИ (гиран дапIну). Аьлхъ, аьлхъ увуз уз`ин, бахтсуз йитимдиин!

              УЬСМАН. Хъа аьлхъюр сарун: ички убхърур узу, гъямпI тIулар апIрур уву. Гъубхъу пиянар пайгъамбрар ву, учвук, дурубхъу пиянарик гъиллиган. Пулианна гьюкумдиан итIибгъну ул, гьадму яв жюре адмйири халкьдин уьмрин шибритI ккидипна. Халкь йитим дапIна. (ХътIерццури) Бахтсуз!.. Хъа уву махьан бахтсуз. Учв бахтсуз гьарсари чав апIуру. Шубуб шейъ ву инсандин бахт хътабтIрудар: кьискьисвал, тямягькарвал, ва артухъ учв ккунивал.

              БЕЖИ. Думу яв тахалусар уву яв хпириз кудух – узуз ваъ. Ужуб гъудган-жадкIан апIру узухь учву мидилтIан!

              УЬСМАН. Йиз тахалус дар думу – гьядис ву, пайгъамбарин. Аллагьдикан вари ужувлар ккун апIуз аьгъявуз, хъа инсанвалин азбука кьабул апIуз ккундарвуз.

              БЕЖИ. Хъа ву, учвуз инсанвалин азбука аьгъюган дургру гьа йиз шей`ар. Агъзур ху гъапIишра, йиз гъудубгу бельё яв Аманатрин сундкьиъ а. Гъач хъятIябкь сундукь! Хъа дюн`я ккидипнура, узу думу дарабгди гъитрин! Ча ачар! Ча ачар! Дюн`я ккидипарза, гъидритарза!

              УЬСМАН. Уву узхьан ачар гьерхрайва? (Бежийин шей`аригъян саб рукьан шпилькасиб тувру.) Ма! Уву гьарган думу кьумрахьди тIапIрадайва? Гъарах, увуз лазим вуйиб, вари адабгъ – йиз улариккан дург!

Хилиъ саб пакетсибра ади гъюлгъян гъюрайи Раджа, урнар тIаъну, чIатинди машди дийигъуру. Дугъаз шей`арин гъайгъу зиг дупну, Бежи хулазди гъягъюру. Уьсман фикрарик кахъру.

              РАДЖА (шликди-вуш чIат айирикди улхури). Ваъ, му жара телефон ву. Гьатмунуб, гьадму вызов гъапIган, «Терекеме» мукьам йивруб, гъудубгнийиз. (Ушв-ушварихъди ялхъвансиб апIури, сягьнайиинди улдучIвуру.)

              УЬСМАН (кIулхъан хъичIихну). Уффф! (Ассиди, Раджайиз.) Фу шадвал ву – гъибихънийвуз даш?

              РАДЖА (гьилихъну). Вагь!.. Фу бихъуру? (Начди аьлхъюри.) ГучI гъабхьнийиз гьа!

              УЬСМАН. Хъа гучI шул сарун, Бежийин шей`аригъян фициб фу гъудубгган.

              РАДЖА. Фу?

              УЬСМАН (КIулхъан хъичIихну.) ТIапI дипломат, ча саб… Уффф!..

              РАДЖА (дипломат тIапIну, думу ябгъури). Аналгин, баралгин – фу тувза?

              УЬСМАН. Айиб ча – сабпи раж даривки. ТIубкIурайиз кIул! (Дидисну таблеткйир хътIюкьюру.) Гъибихъундарзуз, кIуйва?

              РАДЖА (гъавриъ даршулиси). Эгер уву йиз гъудубгу телефондикан улхураш – ваъ, гъибихъундарзуз. Фуж бахтавар эйси гъахьнуш дидин. Гьеле, гьаму ц1ийибдииан гьадму йиз гъудубгу телеондиз зенг ап1уза, белки, жаваб тувур? Гьамциб кIваинна гъабхьундайзуз гьа. (Жиб`ан телефон адабгъуру ва номер набират апIуз хъюгъру.)

              УЬСМАН (хил гьачIабккури). Думу пакет фу вуйив?

              РАДЖА (пакет туври). Аьгъдарзуз. Ихь алверчийин, гъубзуб ву, машиндиан чан шей`ар адагъруган, гъядябхъюб. Урнарихъ гъибихъунзуз, гъвандихъ хъабхъну. (Вызовдиз илзигну, телефон ибахъ хъивру.) Гъябгъюра, гъябгъюра!..

Уьсмнан хиларигъ гъяйи пакетсибдиан хабарсузди «Терекеме» мукьам ебхьуру. Гьлихъу Уьсмнан пакет тадабхъуру. Дид`ан америкайин пайдгъин шикил алу кIажун коробка адабхъуру. Раджайи, дидин гъапагъ за дапIну, айтIан чан рабхурайи телефон адабгъуру. Коробка кьяляхъ дипру.

              РАДЖА. Йиз телефон, йиз телефон!

              УЬСМАН (коробка запIри). Гьаму фит`ин рази духьнава йипа, авали – коробка! Бежийин гъудубгу коробка! Шюкюр Аллагьдиз, мир спасён! (Коробка Раджайихьинди ч1абккуру). Ма, гьяракат ап1ин, убкь Бежийихьна. Сарун дюн`я миккидипан, йип – лиф гъибихъну! Дюн`я ихь гъубзри, баркаван, чан ригъдилан илт1ибк1ури.

Завар рахури ебхьуру.

 

4-пи ПЕРДЕ

БЕЖИ, ДАДА, УЬСМАН, МЕНТ, РАДЖА, АМАНАТ, ИЦЦИ БАБ

 

1

ДАДА, УЬСМАН, МЕНТ, БЕЖИ, ИЦЦИ БАБ

Завар рахури мархьлин сеснахъди перде тIапIру. Бежи чан шей`арилан илтIикIура. Заборин тинди Ицци баб ачмиш шулу. Дугъу тIурмилан чан гьирхнайи палтар алдагъура. Вахт вахтнак дугъуна Бежийи жиндири чип-чпиз машар чIюргъюри, мелзар адаури а. Хул`ан аьрзар-фарзар апIури Дада удучIвуру.

              ДАДА. Гъи юкIв лапра хуйири ипIурайибси айиз. Марцци гъургза гьаму ичIар ирккру уьшвхъри. Агъю апIри йиз бали: фикирна намус гъудубгган, дурарин йишв`инна гучIна нянат гъюру. (Гъурд хъапIри.) ГучIна нянат!

              ИЧI`АН СЕС (нивкI`анси). Мархьар апIуз амин!..

              ДАДА. ЙикI увуз гьа гьадму ичIаъ! Хъа уву гьадушваъ чIаркIураш, узу увуз хил гьачIабккурин! (Хулазди хътакуз ккун шулу, хъа сабпну лап гурди завар рахуз хъюгъру. Дада сикинсузди лигури дийигъуру.)

Сикин дарди завар рахура. Мархьлин сес артухъ-артухъ шула. Сягьна саб хайлин мучIу шулу. Сабпну гьутIубччву цалинсиб зил сес ебхьуру. Хъивну ибахъ хил ичIан терефназди хъпехъурайи Дада, гьарай апIури, жаргъуру. Саб вахтна Ицци бабра гьадинди гъягъюру. Бежи, шей`арилан ул алдадабгъди, гагь хълигуз заборихьна жаргъура, гагь кьяляхъ хътакура. Хъасин, имбудари ичIаъ арсу Мент адагъру вахтна, думу чан шей`ар уч апIури, дурар динж апIбахъ шулу. Гьарай-тIурфан цIиб яваш шулу.

              УЬСМНАН СЕС. Думу ругарикк ккарсна, йиз хилихьна рукьурадар! ТIурим ккунду!

              ДАДАЙИН СЕС. Ялухъ, бис йиз ялухъ!

              УЬСМНАН СЕС. Гьаммус, гьаммус, гъардаш – бис!.. Гьа, хъана, хъана!.. Рубкьдар!.. Гьаму гьаз дийигъна, уюгъси, язнайин ккуни сижар баб? Ча яв шал, гьаму лакчихь гьибтIуз!.. Кар духьнайин гьаму – шал ча!

              ИЦЦИ БАБАН СЕС. Шал, массан? Йиз цIийи шал?

              ДАДАЙИН СЕС. Яаллагь, уву кюмек йихь! Яаллагь, уву кюмек йихь!

              УЬСМНАН СЕС. Набши шал? Гьамус ичIан гьатмунуб гъирагъра гьутIубччвуру!..

Ицци баб дизигнайи тIурмихьинди жаргъура.

Наана гъибиргъу гьатму йиччвун бети – шал!

Ицци баб чан палтар ирхру тIурим ктубчури алархьна. Динди хъуркьу Дадайи думу тIурим зигну кдубтIура ва гьялакди кьяляхъ жаргъура. Дугъахъди Ицци бабра хъитра.

              УЬСМНАН СЕС. Бис, бис, тIурим бис!..

              ВАРДИ САТIИДИ. Зигай! Хъана! Хъана!.. Шюкюр Аллагьдиз!

Саб арайиз вари сесер дургру. Хъа гьутIурччву гъванар-ругарин сес шулу, дидихъди адмйирин гучI хьпан гьарйир ерхьуру. Саб арайизкьан хъана вари сесер дургру. Дадайин зяйиф ишуб ебхьуру. Уьсманна дугъхъан хъичIихнайи Мент ачмиш шулу. Ментдилан, каркар кдатури, ширин гафар апIури, Ицци бабра илтIикIура. Дугъан хилиъ, дибиржну, чан палтар ирхру тIуримра а. Вари сягьнайин кьялазди удучIвган, явашди, ликуриси ва бизарди айи Дада ачмиш шула. Думу имбударихьан цIиб ярхласи дийигъура.

              ИЦЦИ БАБ. Жан аьзиз бай, жан язна!

ГьатIарццну хабар, Ментдихьинди лик алдабгъуру. Ментди, фукIа дарпиди, дугълан улдучIвну, Дада хабаъ тIаъру. Дада дугъхьан тинси шулу.

              ДАДА. Дург! Дург, душман, узхьан! Ккундарзуз, уву йиз уларикк ккархьнура ккундарзуз! (Явашди ишуру.) ЮкIв имдариз гъянаъ - гъубгунва йиз гъян!

Тинди маш илтIибкIну, Ментди жинди чан кьяши гъахьи улар ккажакуру. «Яваш, жилар яргъру ушвхъяр!» - хътIурччвури, Дадайи дугъан машарик кайи ифйир, батIрар марцц апIуру. Уьсман, Ментдихьинди душну, заълан дугъан осмотрсиб апIуз хъюгъру. Сягьнайин улхьан пландиин сар Ицци баб дийигъну гъузру. Дугъахьинди рази-разиди табуреткара хьади Бежи гъюру. Табуретка гъвалахъ дивру.

              ИЦЦИ БАБ. Ваъ, жан узу деъдарза.

              БЕЖИ. Хъа увуз деъ шли кIура?

              ИЦЦИ БАБ. Ва-а-а, хъа фу вуйив му?

              БЕЖИ. Табуретка! Хъа уву ккерхуз гьязур духьнайир дайва (Ицци бабан хил`ин алу тIурмик кучри), тIуримра хьади?.. Ккерх, ккерх, увкатина саб гьадму уж `валкьан апIин йиз сижариз. Яв ккуни язнайин дада ву гьа, йиччвун бети!

              ИЦЦИ БАБ (хъял улупуз даккунди). Хъа уву, массан, уву гъапIу ужувлар гьаз ктухдарва яв сижариз?

              БЕЖИ. Узу? Узу, жараб дарш, наънан наана душну, ахьну харжар-харабатар, (Дадайин гардандикк ккайи кьул бисну тIубччвуру) аьхю маллайихьан кIаж дапIну гъабхунза дугъаз! Чан угрушназ дарман вуди.

ТIубччвурайи кьул, тIурим гьудубтIну, ккудубтIуру. Дада дидихьинди мюгьталди лигури дийигъуру. Урнарианди Аманат ва Раджа учIвру.

2

ГЬАДРАР, АМАНАТ ва РАДЖА

Аманат вардихьинди мюгьталдиси лигури дийигъуру. Раджайихьан, дебккуз даршули, цIиб гьялак аьлхъюб тадабхъури шулу.

              ДАДА (чан гардниккан ккудубтIу кьулиз клигури). Вагь, му йиз кьуларигъ гъяйи маллайи гъапIу кIаж набши?           

              РАДЖА (аьлхъюб кади). Узу гъядябгъюнза.

              ДАДА. Астафируллагь, астафируллагь! Яна кас, гьатму фит`ин аьлхъюра сикин дарди?

              РАДЖА. Яв маллайин кIаж`ин. Бежийи Бакуйин гъвалахъ хъайи Сибириан гъабхуб. ИлтIибкIуз гъитунза. Урха, бажи, урха! (Аьлхъюб дебккуз даршули Аманатдихьинди кIаж гьачIабккуру.)

Аманат гафра даркIури, фукIа шулайиб аннамиш дарапIруси, дийигъуру.

              ИЦЦИ БАБ. Ча, массан, узу урхуза. (УьчIюбгъну Раджайин хил`ан кIажун тики, ккадатну гьацира ургурайи Бежийихьинди уIвруди ккятIялхъюрайи улар, урхуру.) «Яаллагь, уву аькьюл хътруриз аькьюл тув. Сифте гьаму кIаж бикI кIури узухьна дуфнайи йиз гъунши хпириз. Хъасин дугъан му ккудудукIру кIажар апIру кьаби гъузгънаризра – ахълиан гьириз сар ккададахьри дурар. Хъа фукьан думу ахмакьари гьаму качу жанавриз пул ккубкру, чпиз кучIлар апIузди? Астафируллагь! Узу, Аллагьдин лукI Аьли-Аьбас»

              РАДЖА. Шагьриъ ич вагъундин гъвалахъ хъайи гъуншди гъибикIуб ву гьа, мялим ву учв, аьрав чIал киврур. Узу дишла гъавриъ гъахьнийза. (Аьлхъюру.)

Вари русвагьди дийигъуру. Бежийин машнан рангар ккадатIуру. Ицци бабу чаз Бежийи диву табуретка мяна ади кьяляхъ апIуру. Бежийи йивну кьурсум, табуретка алабжвуру ва чIиничI апIури Ицци баб`ин алархьуру. Чиб-чиплан илчIихну, илтIикIури, дурар урнариантинди адахьуру. Ярхла шули дурарин сесер дургру. Вари ккебехъна ва, ул алдрабгъди, дердну ацIнайи Дадайихьинди лигура. Аманат сабпну ишуру. Вари мюгьталди дугъахьинди илтIикIура. Аманат, жаргъну душну, Дадайик карсну, дугъан улихь кьамкьариинди дийигъну, хиларикан карк ктатури, макар апIури хъана зарбди ишура. Дадайи дугъан кIуллан хил алдатура ва явашди чан улар марцц апIура. Раджа чIатаризди удучIвура, Ментра хъади Уьсман хулазди гъягъюра. ЦIиб вахтналанси Дадайи Аманатра хулазди гьаъра. Учв фикрарик кахъну деъну гъузра.

 

3

ДАДА сарди

Лирический музыка ебхьура. Дада, ис дапIну кIул, явашди даркьури деъна. Хъа дугъу, хилар гьатIарццну, дердер кади фу-вуш кIура, амма фукIа ебхьурадар. Саб вахтналан наънан-вуш кIутI кайи пеълинна бицIи шюхъярин сесер ерхьуру. Дада чIиви шулу, кIул забгуру. Дугъан машнаъ акв ибшру.

Пеъ?.. (Хъана уччвуйи хъпехъуру.) Йиз пеъ?!. (Гъудужвну урнарихъинди жаргъури.) Йиз пеъ, йиз пеъ! ( Мукьмар апIури, урнар тIаъру.) Йиз пеъ! Шюхъярра хъади? Наан варжйиригъ гьит1ибк1ну мурар адаунва, я бабан девле-э-ет? Гъабч, гъабч! Хъа хуйир, сулари гъипIнийиш, гьапIуйва, я ду-у-ушман? Вайгьарай, наан ч1атари рукар-клеригъ шюхъяр адаънийк1ан уву?.. Жан баба-а-ан!.. Яваш, узук мукубсан, гьяйван – кутри адарза яв гьадму уччву мутмйирик! Дургну хътарза учвухъ!.. Вагь-вагь, шюхъяриз лига уву, диривализ! Хъая-а-яв, бабан уччвудар! Гъабч, гъабч, Бакьучв! Гъачай, бабан гъатху кюкйир!.. Ригъар апIин уву, я аллагь!.. Цип-цип-цип-цип!.. (Дяхин дабгъуру.)

 

ПЕРДЕ ИБХРУ