Йолмамбет, Йома, Йо-моё...

Йолмамбет, Йома, Йо-моё...

 

Йолмамбет пен Джанболат стадионнынъ касында тогайлыкта орынласкан беседкада шахмат ойнаганлар. Булай куьнлерде келгенлер. Аьдемлер истен тыншайган куьнлерде беседка бос турмайтаганы уьшин, мунда келип те кыйналмадылар. Калашылар, эртерек орын алаяк болып, мунда аьдемлерин де йибердилер.

Бу биревге коьринмеген авлак ерде, ас аькелип, стоьл де туьзбеге, ойнап-йырлап куванмага да болган.

Коьплер мунда мангал, сислер аькелип, сислик те писиргенлер. А булай куьнлерде бу авлак тынык ерде калашылар коьринмедилер, сонынъ уьшин шахмат ойынына булайы бек онъайлы болды. Олар йолыгысатаган куьнде Джанболат оьзининъ койы ясыл «Мазда» машининде аькелди. Бирерде Йолмамбет оьзи де яяв келди. Уьшинин айтсанъ, ога яяв келуьв бек ярайтаган эди. Каладынъ бу ягында терек те, туьрли коьгоьленлер де, кайдай да шешекейлер де коьп, ава да таза, мунда юрмеге кимге де пайдалы. Боьтен де, Йолмамбеттей эсейген аьдемлерге. Джанболат болса, дайым асыгатаган киси, сонынъ уьшин машининнен туьспеди. Бирер куьнлерде Йолмамбет эрте келип, йолдасын беседкада саклап, олтырып, табиатка сукланды, бир-эки сигарет те тартты. Джанболат шахмат пан бек кызыксынган, Йолмамбет те ойынга бет берген. Эки дос та танысларына мактанганлар, шатраш ойыны аьдемнинъ мыйын ясартады деп. Олардынъ ойыннынъ усталык оьлшемлери бирдей болган: бир Джанболат, бир Йолмамбет утып турган. Сол яйма шувак куьнде Джанболат уьш кере енъди. Оннан алдынъы ойнаган куьнде тамам солай Йолмамбет енъген эди. Тек Джанболат енъгенде, бек копыйсыды.

— Мине сага, Йома! — деп ойынлары кутылганда, коьзлери юлдызлардай йылтырап, мактанды бу йол ол. Олар экеви де бир-бирининъ иесимлерин кыскартып соьйлейтаган эдилер. Джанболат ога Йома деген, а ол косагына Джан деп айткан. Бу затка биреви де оьпкелемеди, суьйтип соьйлесуьв бизим яшавда тез-тез болатаган зат. Олар экеви де тенълер, пенсионерлер.

Йолмамбет бир-эки ай уьйкен болса да, Джанболат оьзин уьйкен деп санаган. Ким биледи, неге онынъ суьйтип уьйкенсирегенин? Джанболат ямагатшылык организацияды басшылайтаган эди (организациядынъ аты «Тенълик» эди). Яде сондай акылы, кылыгы болганы уьшин ме? Яшавда уькенсиремеге суьйгенлер аз тувыл да. Коьбиси оьзин баскалардан артык этип коьрсетеек болып, а калганлар не уьшин суьйтип этедилер, билмеге кыйын. Джанболат оьзининъ ямагатшылык исине бек уьйкен маьне бермеге шалыскан. Ол сол маьне йогары болсын деп, ямагатшылык куьптин басшылав муьшесин «Йогары миллет меджлиси» деп атаган, а оьзининъ сондагы орынына «Президент» деп те яздырган. Иси мен ол бек оьктемсиген эм сонынъ абырайын йогары дережеде тургысткан. Ол аьдемлерди йыйып, кайтам- кайтам йыйынлар озгарган, йыйынларда оьзи де соьйлемеге авас болган, ямагатшылык куьбин сыйламага эм сонда салынган талапларды толтырмага шакырган.

Булай соьзлерде де, шахмат ойнаганда да исине уьйкен маьне берип юрди. Соны билген Йолмамбет аьли енъилгенин сол ис пен байланыстырды:

— Йок тенълик! — деп козыды Джанболатты.

— Сен ямагатшылык талап пан оьзинънинъ болмаягынъды карыстырма! Мени мен сен, Йома, бирдей болаялмаймыз. Тенълик халк ишинде болмага керек.

— Аьше, мени мен сен халк ишиндемиз де. Мен де сен айтканды айтаман. Сен суперсинъ, а мен ким? — деп оьзи-оьзин кем коьрсеткендей юлдырып айтты Йолмамбет.

Онынъ юлдырганын Джанболат анълады:

— Сен туврасын айт. Мени мен оьзинъди тенълестиргендей сенде амал йок. Мен эртеник сайын эки шелек сувык сувды басыма куяман, а сен сондай затты эте аласынъма? Мен тренажерда бир саьат терлегенше уйытыламан! — деди.

— Бир саьат коьп! Мага сага етпеге кайда?! — деп Йолмамбет давазын тоьменлетти. — Мен кран сувы ман бетимди уьйкалайман, тоьмен ягымды бираз сувлайман — сол ювылувым. Эне каладынъ орталыгына етип, кайтсам — сол меним савлай физкультурам. Оннан сонъ канатсыз каздай уьйде айланаман.

— Коьп шоршыма! Бил соны!

— Мен таьмек де тартаман.

— Ол коьтере де ийтлик! Сенинъ ясынъда туьтин ишетаганма?! Оьзинъе биялага карасанъ!

— Биялага неге карамага керекпен? — деп Йолмамбеттинъ шыкыйына тийгендей болды. — Сен тап Оькимет Думадагы депутатлардай туьтин ишетаганлар ман алысып, селекеге калаяксынъ!

— Оькиметтинъ сенинъ савлыгынъ уьшин яны авырыйды! Соны анъла, акмак!

Йолмамбеттинъ шырайы бузылды:

— Сен мага тийме, корлавды кой! Сенинъ депутатларынъ аьдемлердинъ кыйын агын коьтерсинлер, колай пенсия берсинлер. Оьзлери алганы ман бирдей этсинлер, аьдемлердикин бираз йогары да этпеге болаяк эдилер. Сол заманда тенълик акында соьйлермиз!

— Кайтесинъ сосы сен?! Депутатларды алып шаппай, оьзинъди карасанъ. Сен яшаган халкынъа кыл кадер пайда этпейсинъ. Спорт пан каьр шекпейсинъ, савлыгынъды туьтин мен увлайсынъ! Сеннен аьдемлерге кайдай коьрим?!

— Сен оьзинъ спортта бек арткандай, каратагы! — деп Йолмамбет ашувланды.

— Мен сага айттым: мен тренажерда бир саьат педальлерге басып айландыраман! — деп Джанболат Йолмамбеттинъ юзине тешкеруьвли карап. — А сенде кыскаяклынъ барым?! — деп сорады.  — Кыскаяклы эсинъе неге келди? Мен кыскаяклыды кайдан табайым? Меники ян берген.

— Онынъ ян бергени уьш йыл болады. Меники де ян берген, — деп Джанболат селекели карап, эки колы ман басын ыслады.

Олар экевлери де бойдаклар эдилер. Джанболаттынъ пишеси йыл артта калган эм ол балалары ман бирге бир уьй болып турган. Йолмамбеттинъ пишеси уьш йыл артта тайган, ол калада квартирада ялгыз яшаган.

— Басынъды неге ыслайсынъ сосы сен?

— Кыскаяклысыз яшап болама? Сага оны таппага керек! Оьзинъдей карт тувыл, сеннен яс болсын, — деп Джанболат аялары ман увыртларын кагып, йылтыравык таз басын уйкалады.

— Мага неге калдынъ? Мен деп те ялгыз яшарман, — деп уялып эринлери мен сыбырдады Йолмамбет.

— Алдама! Кыскаяклысыз эркек туратаганма?! Кыскаяклы керек, ол коьнъилди авлайды. Бираз яс болса, ол ийги. Менде экевим бар. Бир букыж авылда яшайды, баскасы — мунда, калада, — деп Джанболат копарсыды.

— Йок! Мен сондай затты эте алмаспан! — деп Йолмамбет эрек карады.

— Сенде ана еринъ болады да... Йигерли бол — болар.

— Сол ерим болады. Тек сонда куллыгым. Кыскаяклы унамаса ша? Олар сага аьзир болып турама?

— Йома, олар коьтереси де унамагансыйдылар. Эне, меним калада турганым бурынын бурып, оьзин кол тийдирмейтаган этип юргистти. Сол заманда мен ога бала шагымда коьргенимди хабарладым. Биздеги Барбос деген каралды ийтимиз авлакта ургашы ийтти тапкан эди. Барбос ога янасады, а ургашы ырылдайды, ювытпаяк болады. Сонда Барбос ургашыды юмараклады да, зор ман исин этти. Соны хабарлап, мен де оьзимдикин кыстым, ийтлер де ырылдайдылар деп, йыктым. Сонъында ол да куьлди: «Мен сага ийт болганманма?!

—деп. Йома, олар баьриси де унамагансып

ырылдайдылар. Мине буьгуьн де ырылдады! —деп копарсыды Джанболат.

—Ким экен ол? —деп сорады Йолмамбет.

—Э-э, Йома, кымырсынъ сен! Айтып болама. Мунда биз баьримиз де бир-биримизди таныймыз. Оны сага мен айтпаспан.

—Айтпа! Мага бек керекпе, —деп, кенем де сорады.

—Яс аьдемме?

—Бизден яс. Тек сага оны билмеге ярамайды. Сен ога тийисли тувылсынъ, Йома.

—Аьше, тенълик акында соьйлейсинъ. Йок бизде тенълик, Джан. Биревде экеви бар, баскада биревдинъ оьзи йок. Йок, ол туьз тувыл!

—Сонынъ уьшин сага айтаман: аьдемнинъ оьзининъ йигитлигине коьре аьл туьзиледи. Сен, Йома, туьтин ишпе! Сол зат эркекликке де зарар тийгистеди.

—Менде ол ерим яман тувыл. Элбетте, кайтип болатаганын карамага болаяк эди.  — Сен балап юрме де, акша тоьлеп шакыр. Соьле сондай кыскаяклылар коьп болган.

— Йок. Ондай зат меним акылыма келиспейди. Акша берип, кыскаяклыды мен шакыралмайман. Уят. Меним пенсиям да кишкей.

— Сага ярамага кыйын. Амалын оьзинъ тап.

— Амал излемеге керек те болар. Тек мен сондай затка акша тоьлеялмайман, сондай каьрип болгаманма?!

— Элбетте, — деп, басын шайкап, селекелегендей айтты Джанболат.

*      *      *

Олардынъ сол йолыгысы кажавлап соьйлеген соьздей болды. Ама сол хабарласув Йолмамбеттинъ янына терен синъди. Эм ишинде сезимли ыз калдырды. «Караш ога! Эки кыскаяклысы бар: бириси калада, баскасы авылда. Тувра бир плейбойдай! Сол кыскаяклылар сонада не тапкан экенлер? Эне, онынъ юргисткен иси уьшин болар. Халк арасында юреди де. А мен бир уьйли, биревди коьрмеймен, бир аьдем мен соьйлемеге де заьрсинъ», — деп ол кеше, орынга ятканда ойлады.

Йолмамбеттинъ пишеси уьш йыл артта оьлген. Оннан сонъ бир кыскаяклы ман ювыкласып таныспаган.

Бир яктан намысланды, баска яктан тартынды, йигери батпады. Сол затка ол, уьйленмей де, йигерли болган йок. Тувган ерлерде кыскаяклылар ман юруьв уят деп саналган, сонынъ уьшин амалсыздан да сабыр болып тураяксынъ. Алдын командировка ман баска якларга баратаган эди, сонда бир-эки кыз бан танысты, ама танысувы терен кетпеди, уьйге кайтканда, байланыс коьтере де уьзилди. Элбетте, ол яшаган ерлерде де кыдыратаган эркеклер болганлар, ама аьдемлер сондайларга унамай караганлар. Йолмамбет элим аьдем болган, сонынъ уьшин де терис этпеге уялган. Яс заманында ол келисли косак табув бир мырат пан турды.

Ама келин таппага енъил болмады. Сонда онынъ ювыклары таныстырдылар, ога ярады, эм сога уьйлендирдилер. Бизим яшавда коьбинше суьйтип болатаган.

Сонъ балалар тувып, оларды ян косагы ман асырады, карады, окытты. Ол баска эркеклердей бирев мен кыдыраягы акылына да келмеди. Пишесине алал болып, оьзининъ намысын саклап, балаларына коьримли ата болмага шалысты. Балаларын аяк уьстине салаяк мыратка савлай куьшин берди. Оьзининъ ойынша, балаларды ийги оьстируьвге ата уьлги болмага керегине шекленмеди, оларды туьз тербиялады. Пишеси оьлгеннен сонъ да, косагына алаллыгын саклап, баска кыскаяклыларга карамады.

Кыскаяклылар ога бармага ыразы да болганлар. Онынъ кылыгында кыйшык ерлери йок, сыпаты да яман тувыл, оьзи мен яслы эркеклерден артык болмаса да, кемлиги де болмаган. Балаларын аяк уьстине салган, оьзи оьзин, уьйин караган. Ол орта бойлы, семиз де, арыкай да тувыл, кевдели эркек. Шырайы да шырышты бузатаган болганы йок. Бети таза, тыртыклары аз. Бизде коьп эркек яланъбас юрмейди, ол да, онынъ басында шашы болмаганнан,кыста боьрк, язда фуражка кийди. Шашы болмаганы мин болама? Айтканымыздай, кыскаяклылар ога караганлар. Бирерлери, ногай айткандай, аьруьв соьз айтып, шертип алатаганлар да болганлар. Тек ол оларга ыгын бермей, пишесининъ алаллыгына карсы болмай, намысланып, явапсыз калдырды, сендирмеди. Ама бу карайтаганлар да артык ярасык та болган йоклар, а бирерлери коьтере де костансыз болып коьриндилер. Аман да Джанболаттынъ эркек кыскаяклысыз яшамайтаган деген ойы бек дурыс, соны Йолмамбет ийги билген. Ишиннен ол яркылдак кыскаяклыларды ярататаган эди. Ярасыкка ким карамас?! Ол сондайларга карады, коьнъилленди, аман да олардынъ ишинде де алал аьдем таппаягына бир-эки соьйлегеннен билди. Яркылдак пишелер де сага кайдай?! Оьзлерининъ баасын билип, аьнше- минше эркекке тартылмайдылар да. Оларга да оьзлериндей ярасык яде байлыгы ман, яде оьнер данъкы ман белгиленген киси керек. Йолмамбетте болса, сондай сапатлары болмаган. Боьтен де, сол кыскаяклылардынъ бир кесеги байлык болган ерге, карыжланмага амал бар ерге бек тартылганлар. Сонынъ уьшин олар пише усталыгы ман онынъ аьлин сорастырдылар, болган байлыгы яшаган квартирасы экенин билип, соны ман боьлиспеге болаягын билмеге шалыстылар. А бирерлери ашыктан-ашык айттылар: «Ол оьлсе, квартирады яшаяк аьдемине калдырмаспа?» деп. Баска аьдемлерден сорастырдылар. Уялмадылар. Олар онадан артык яшамага суьйгенлерин анълап, Йолмамбет сондайлар ман айкасып та басламады. Онынъ эки улы, уныклары болып, аьше, сынъар бир байлыгын кенетен аьдемге калдыратаганым деп, ишиннен разылык таппады. «Ялгыз оьлейимтагы, биревге яшаган меканымды бергишей! Квартирге коьз салган пише касымга да ювымасын!» деп бир ойда турды.

Бир кайта ол орам ман бараятырганда, оьзиннен яс эки кыскаяклыды коьрди. Олардынъ турмыслары, ярасыкша кийингенлери, косметика ягылган бетлери ога эс бердирди. Экевлерининъ де кувнаклы юзлериннен, йылтыраган коьзлериннен олар байрамшылаган ерден кайтып бараятырганлары ок сезилди. Бир кыскаяклыдынъ колындагы байлам шешекей боьтен де соны билдирди. Экевлери де кызып соьйлеп, токтамай куьлип бардылар. Ювыклаганда, олар Йолмамбетке соравлы карадылар. Суьйтип байлары болмаган пишелер этетаганын ол билген. Йолмамбет те оларга тешкеруьвли карады. Олар касыннан озганда, ол токталып артларыннан карап эм олардынъ соьзлерин эситти.

Шашлары ак туьске боялган, орта бойлы, кевдели кыскаяклы кыймасына:

—Бу киси бизге биршийше карады? —деди.

—Биршийи йок, сонынъ уьшин карады. Биршийи! —колларын яйып, яваплады арык кыймасы.

—Суьйтип айтканынъ не? Анълаташ? —деди кевдели кыскаяклы.

—Карт ол! Биршийи йок дегеним: эркеклиги де аз, акшасы да йок. Биршийи! Оны оьзин карамага керек. Бизди ким карар экен! — деп айтканда, экеви де бирге «пырх» деп куьлдилер.

Сол соьзлерди эситкен Йолмамбет айыпланып, авызын кымды. «Мен сизге, шаялар, коьрсетер эдим менде биршийим барын!» деп ол ишиннен куьбирденди.

Кыскаяклылар онынъ айтканын эситкендей, бурылдылар, ол олардынъ соьйлегенлерин эситкенин юзиннен окып, тагы да бек куьлип, шавып каштылар. Ол артын-алдын ойланган тебентели киси эди.

Аьдемлер мен урсыспага суьйген йок, баскалардынъ ислерине басын сукпаган, соьз юргистпеген, эткен затларына яваплы болган. Ол ялгыз яшаган квартирады оьзи йыйыстырып, кийимин кир ювгыш машинкада ювып, ярдамсыз яшамага баьри амалы бар эди. Оьзининъ ялгызлыгыннан бек кыйналмай, оьзининъ эригин язбага ислер тапкан. Коьнъилин авламага балаларынынъ уьйлерине кезуьв-кезуьв барып, сонда уллары ман соьйлеген, уныклары ман юбанган. Куьндиз уьйде газеталар окып, телевизор карап, компьютерди ашып, шахмат та ойнаган. Кешелер мен, боьтен де, уьйкламага ятканда, яшавы акында, озган куьни окында ойлаган. Ол эсли аьдем болса да, кыскаяклыларга аваслыкты оьзинде соьндиреалган йок. Олар, тап каранъы коькте айындырык йылтырагандай, акылын яркылдатып алатаган эдилер. Сол сезимлерди йок этпеге шалысып:

«Уялмайсынъма? Эгер бирев сол ойларынъды билип олтырса, селекеге калаяксынъ да, бу ясынъда баска затлар акында ойлав керек» — деп, оьзин оьзи тыйдырмага шалысатаган эди.

Ол бу квартирасына социализм батып барганда, коьшкен. Ога дейим онада каладынъ баска еринде уьйкен квартирасы бар эди. Соны ол, заводта инженер болып ислегенде, шеретте турып, бослай алды. Сол квартирада йырма йылдан артык аьели мен яшады. Уллары оьсип, окыдылар, сонъ уьйлендилер. Сол вакытта балаларына мекан болсын деп, квартирасын улларына боьлип берди. Бираз йыйган акшасы болып, ол пишеси мен оьзине бу бир пешли квартирады алды. Сол квартирада байы ман пишеси оьмири турмага мырат эткен эдилер.

Аман да пишесининъ савлыгы осалланды, буьйреги авырды. Эм ол, пишесин эмлеек болып, туьрли врачларга барып, дарманлар излеп, аье-куье болып яшады.

Кыралда аьллер туьрлендилер, кыйынлыклар келдилер. Заводта энтте ислемеге амалы бар эди, онынъ ишинде машинлер, станоклар болганлар, соларда баска керек-ярак затлар этпеге болганлар, аман да бирев де бир зат ислегенлерден сорамады, техникады саттылар. Кыралда Гайдар эм онынъ кошшылары басшылыкты колларында ыслап, приватизация этпеге алгасадылар. Олар аьдемлерге коьп оькиниш тувдырдылар. Ол да, кыралдынъ миллионлаган яшавшыларындай, оькиметке карсы тураялмады. «Ямагат сокыр болса, бир коьзинъди юм», —деген ой ман йогардан айтылганды этти. Ама яшавды ойлап, балаларына да аяк уьстине каты баспаган шакта ярдамласпага керек деп, ол туьрли ислерде иследи. Басында ол шабашка этетаган курувшылар ман куллык этти, тек сол ис ога, эсли аьдемге авыр деп, баска ер таппага каьрледи. Суьйтип ол челнок (енъил сатув ман каьр шеккенге челнок дегенлер) болды.

Керуьвге юннен тигилген свитерлерди, боьрклерди сатувга аькетип, тапкан акшасы ман Москвага барып, соннан машинлерге запчасть алып, аькелип, яшаган ерлерде сатты. Келим болды. Авырган пишесин карамага, оьзининъ басына да етти, бираз акша да йыйды. Пенсияга шыгаман дегенде, заводтан кеткен йыллар саналмай, онада кереклише стаж айлары етиспедилер эм ога бек аз пенсия яздылар. Сол заманда пишеси де мараз уьйде ян берди. Тийислисинше пишесининъ оьмиралласын, дуваларын аткарды. Эм ол тагы да челнок болып ислемеге керек болды. Сол заманда ол коьп ерлерге барды, товар аькелмеге Туркияга да барып баслады.

Барувлары колайыннан болдылар, ол бираз долларлар да йыйды. Эки улына да квартиралар алмага ярдамласты.

Юруьвлерин токтатаман деп, ол дача алып, авласы ман каьр шекти, агаштан кишкей уьй салды, тереклер олтыртты, ясылша оьстирди. Дачада заманын озгармага ога ярайтаган эди, ама аьдемде ярататаган яшавы коьп созылмайтаган да, капилестен Кобан тасып, ягалардагы дача ерлерди сув алды, онынъ агаш уьйин савлай да акашты. Авласы аьлекленди. Компенсация бирев де бермеди. Ол да сол ушыраган казадан эсин йыялмай, дачасын таслап, бир якка бармай, бираз йыйган долларларына сенип яшады. Оьзге пенсионерлердей коьп шыктаж этпей, аз пенсиясына сабыр болып турды.

Ама йогардагы Алла да сондай шыдамлы аьдемлерге ярдам этетаган. Бирден улларынынъ аьллери туьзелди, олар аталарына ярдамласып басладылар. Ол дайым балаларына онынъ ата борышы керек деп турган, а сол аьл керисинше бурылды. Олар ярдамласаяк болганда, ол сондай затка уьйренмеген, улларын бек урсысты.

Ама балалар эбин таптылар. Басында уьйкен улы Али ога янъы ялпак телевизор алды, сонъ кишкей улы Руслан кутыгыннан шыгарылмаган компьютер аькелди.

Унамайтаган аталарын аьруьв соьзлер мен комлап: «Биз сенинъ балаларынъ, биз этпесек, сага ярдам ким этеек», — деп аталарын юмсаттылар. Уллары тербиялы балалар болганлар. Олар, аталары коьтересиннен бек баскаларга соьз еткеннен коркатаганын билип, эткенлерин биревге де, оьзлерининъ келинлерине де айтпадылар.

Уллары ислейтаганы уьшин, аталарына келмеге заман табылмайтаганын билип, ол оьзи оларга барып турды. Аьдетинше, ол оларга кешке табатын келди.

Бирге ас ишти, аьллерин билди, уныклары ман хабарласты, шахмат ойнамага уьйретти.

Куьндиз ол, калган пенсионерлердей болып, заманын ялгыз аткарды. Бираз юрип, паркта тыншайып, уьйине кайтып, асын этти. Эртенги куьн не емеге керегин ойлады. «Эртенъликте уянасынъ не зат буьгуьн ас ишеекпен деп, кештеде ятасынъ, эртен не зат ишеекпен» деп ол оьзин селекелеп те турды. Элбетте, картлык! Сол ялгыз вакытларда онынъ эсине пишеси де келетаган эди. «Ол баска дуныяга кеткен. Сонда тынышына турсын, эске алып, неге ога пай бермеске керек», —деп сол эскеруьвлерди тыйдырмага да шалысатаган эди.

Йолмамбеттинъ эсин бийлейтаган кыскаяклысы болган, тек ол оны оьзи оьзиннен де ясырды, ол — ясыртын сыры эди. Ога каратып ол мыратлар да туьзбеди, ама оьзининъ акылыннан куваялмады. Яны яраткан сав аьдемди кувып болама?

Эки йыл артта Йолмамбеттинъ аьруьв танысы оьлди. Оьлетаган Хамзат онынъ авылдасы да болган, оьзи калада яшаган. Йолмамбетте яшаган еринде йолдаслары аз эди. Хамзат болса, оны орамда коьрсе, «Мерседес» машинасын токтатып, машинадан шыгып, шавып, онынъ колын эки колы ман алып, аьлин, савлыгын сорап, коьргенине куванышын билдирди. Соьле калада тувыл, авылда да таныслар машиннен шыкпайдылар.

Хамзат калада конакбайлыгы ман ийги белгили эди. Коьплерди уьйине шакырып та, кафеге аькетип те, бир кыйналмай сыйлайтаган эди. Дайым да Йолмамбетти коьрип, заманы болмаса, коьрисеек заманды, каерде коьриспеге болаякларын айтты, эгер бос болса, машинге олтыртып, бир неше кере куллыгына аькетип, зияпет салып, хабарласып, сыйлап, машини мен уьйге аькелди. Хамзатта сатув-алув ман каьр шеккен фирмасы болган. Йолмамбет те танысын уьйге шакырмага мырат эткен эди, аман да, танысы шакырып турганы уьшин, кылмысын кайтараялмады, бир де конак этип алаялмады. Ол калган деген сувык хабарды эситкенде, бек кайгырды. Танысында тромб уьзилип, юрегин токтаткан эди. Онада Йолмамбет яшаган ерден узак болмаган ерде онъайлы эки шарлаклы уьйи турган эди. Хамзаттынъ суьйтип, бирев сакламастан оьлгени коьп аьдемлерди саьспеклетти. Онынъ яназысына ахыр-туьрли ерлерден коьп аьдемлер йыйылдылар.

Йолмамбет эситкенлей, сол саьат оьмираллага бармага асыкты. Ол онынъ уьйинде болганы йок. Сонынъ уьшин, кызыл кербиштен салынган уьйге, тамам сондай кербиштен салынган бийик корага сукланып карады. Кора бойы ясыл ёлкалар оьскенлер, уьйдинъ, авыздынъ алдында ярасык туьсли плитка тоьселген, сол затлар да эс бердирдилер. Йолмамбет яназыда оьзининъ коьп танысларын коьрди. Ол аьпендиге дува эттирип,авылдаслар куьплесип турган ерге барды. Эркеклердинъ басларында боьрклер яде фуражкелер, бетлерине куьнъиртлик эндирип турган эдилер. Аман да сондай ерде халк соьйлемеге авас, неге десенъ коьплер бир- бирин коьрмеген, биревлер хабар билмеге кызыксынатаганлар да араларында бар. Йолмамбет янасканда, олар оьлгеннинъ аьдемлиги, конакбайлыгы, колайлыгы акында соьйлейтаган эдилер, хабарлары уьзилгенде, Йолмамбеттинъ аьлин сорадылар. Ол кыскасыннан явап берип, коьп соьйлемеди, оьзине эс бердиргиси келмеди. Аьдемлер бир-бирлерине усамайтаган да боладылар, сол саьат оны соьйлеткиси келетаганлар да табылдылар. Онынъ касындагы кызыл шырай, айлак семиз, Хамзаттынъ кардашы Каирбек деген авылдасы шайпак аьдем эди, олар яшавда аз айкасканлар, ама бир-бирлерин таныганлар. Бираз уьндемей турганда, Каирбек Йолмамбетке бурылып, янъы коьргендей суьйинип, болган куьши мен ийнине кагып, куьлди:

— Вуа, Йолмамбет, сен экенсинътагы! — деп. Йолмамбет авырткан ийнин сыйпап, ога ашувлы карады. Оьмираллада болмай, баска ерде болган болса, Йолмамбет Каирбектинъ дуьмбижин куймага да болаяк эди. Аман да мунадай ерде даваз коьтерип соьйлемеге ярамайтаганын билип, Йолмамбет сусын билдирип, авылдасына шыдамлы карады.

— Авылдасларынъды танымайсынъма сосы сен, инженер! — деп селекелегендей айтты Каирбек.

— Не зат айткынъ келеди?! Меним атым бар! Эм колынъды да тый, мен сенинъ бармакларынъды сувырмага боламан! — деп давазын тындырып, яваплады Йолмамбет.

— Йолмамбет, биз доспыз да. Мен сени коьрмегеним коьп заман. Яслыгымызда биз экевимиз бир куьнде армияга бирге кеткенмиз. Эсинъде тувылым?

— Эсимде, Каирбек.

— Аьлинъ калай? — деп ялынып, домбай Каирбек уьстиндеги тозып бараятырган кара териден этилген курткасын туьзетти.

Явап болмады. Сол вакытта уьйдинъ ашылган эсигиннен оьлгеннинъ суьегин шыгарып басладылар.

Яс аьдемлер шапырашты коьтерип, басмаклардан туьсип, каралдыдынъ ортасында токталдылар. Оннан сонъ ашылган эсиктен сыйт эткен кыскаяклылар уьйден шыгып басладыдар. Олар уьйге коьтерилетаган басамактынъ уьстинде эсик алдыда куьплестилер, бир сыдырага туьзилдилер, сыйтын бардырдылар. Шапырашты ыслаган яслардынъ касларына ясыл боьркине шалма этилип ак кумаш байланган аьпенди шыкты.

Ол колын коьтерип, сыйт этетаган пишелерге каратты:

— Ямагат! Тынынъыз! — деп бакырды эм тынганларын саклады.

Эсик алдындагы пишелер йылавларын тегаран токтаттылар. Тизилген пишелердинъ ортасында уьйдинъ иесиннинъ пишеси турган эди. Онынъ уьстинде карагошкыл ясыл шыба, сувык тиймесин деп, бели куба туьсли юн явлык пан байланган, басында кара йибек явлык кийилген кыскаяклы артык эс эттирди. Ол явлыктынъ ушын бир колы ман ыслап, авызын явып тургысткан, баска колдынъ алтын юзик салынган бармагы коьзясларын суьртпеге аьзирдей увыртында турды. Окында ол явлыктынъ ушын туьсирип, ап-ашык бетин ашты. Бетининъ эти бир тыртыксыз тегис, кара каслары тап карындаш пан сызылгандай, боьтен де билинди кишкей бурнында калтырап турган танавлары эм кызгылт помада ягылган оймактай эринлери. Кыскаяклы, тап бир сахнада турган артисткадай, коьзлерин шуькирейтип узакка карап турды, кайгырганын билдирип, авызын бир япты, бир ашты. Оьмираллага келгенлер мунадай вакытта пишединъ аьлин терен ойламадылар. Аман да ойланатаганлар да табылдылар.

— Амин! — деп аьпенди аяларын тутып, дува окып баслады.

Баьри йыйылганлар да аяларын яйып тынъладылар. Пише де явлыгынынъ ушын туьсирип, дувага эки аясын яйды. Йолмамбет кыскаяклыдынъ ярасыклыгына сукланды эм каравын онадан алаялмады. Эш те, оьмираллада сога караган эркеклердинъ туьрли ойлары тувдылар. Биревлер: «Аьше, пише кавым», — деп юрекке алмадылар. Тагы да биревлер бетлеп: «Байы оьлген, а ол ярасыкланып кийинген» деп айтканлар, оьзлери уялып карамларын ерге караттылар. Баскалар, не айтаякларын билмей, Йолмамбеттей сукланганлар да болганлар.

Кызыл шырайлы Каирбек Йолмамбет бетке басын энъкейтип:

— Бу коьпке шыдамас! — деди, эситтирип. Йолмамбет айтканын яратпай, Каирбекке тешкеруьвли карады. Йолмамбеттинъ баска ягында турган сепкил юзли эркек, сол соьзлерди эситип, куьлкисин ишинде ыслаялмады эм неге болса да Йолмамбетти плашынынъ енъиннен тартты. «Мени неге тартады?» деп, Йолмамбет ога да сусланып карады.

Аьпенди дувасын окып болды:

— Амин! — депюзин сыйпады. Йыйылганлар да:

— Амин! — деп дуваларын этип, аялары ман юзлерин сыйпадылар.

Аьпендидинъ тагы да айтаягын тынъладылар. Аьпенди болса, шапырашты ыслайтаганларга ювык барып, суьекти кайтип шыгараягын туьсиндирди.

Сепкил бетли эркек энъкейип, бир Йолмамбетке, бир Каирбекке карап:

— Яназыда сиз соьйлейтаган затлар акында ойлайтаганларма, имансызлар! — деп бетледи.

— Ол мен тувыл, — деп кыпынълады Каирбек эм косты. — Ол Йолмамбет. Ол ярасык пишелерге карайтаган эркек.

Йолмамбет, онынъ аркасына сувык сув куйылгандай, адалаганнан коьзлерин батлатып, ашувы ишине сыймай домбайга карады.

— А мен сен, Каирбек, айткансынъ деп ойладым? — деди аьжейпсинип сепкил юзли эркек.

— Йо-о-ок! — деп юлдырды Каирбек. — Мен сондай затты кайтип айтпага болаякпан, эгер Хамзат меним кардашым болса. Ол мага кайгадер ийгилик эткен. Пишеси де мага дайым алал болган. Мен оны тек ийги яктан билемен. Сондай зат айтаяк уьшин, коьтере де наьлет болув керек!

Йолмамбетти домбайдынъ оьтирик соьйлеви саьспеклеттирди:

— Сенинъше мен айткаманма?! Ол сен айттынъ: «Бу коьпке шыдамас!» деп! Эндиги мага авдарасынъ!

—Койтагы, Йолмамбет! Яман соьзлерди тагы да кайтарасынъ! —деди бир туьги кыйшаймай Каирбек.

—Койынъыз! Бу яназы! —деп киристи сепкил юзли эркек.

—Ямагат! —деп бакырып аьпенди, —Шыгарынъыз! —деди.

Йыйылганлар йылысып, шапырашты шыгаратаганларга йол босаттылар. Ювыклар шапырашты коьтерип, каралдыдан шыгардылар, авыздынъ янында турган «Скорый помощтинъ» ишине салдылар эм оьзлери де сонда олтыраларга олтырдылар. Коьплер оьзлерининъ машинлерине минди. Йолмамбет яяв юргенлер мен «Икарус» автобусына минди. Автобуска эрте мингенлер Йолмамбетке куьлемсирев карамлар аттылар. Ол онынъ акында хабар болганын анълады эм барып бос орынга олтырды. Автобус алдыда барган «Скорый помощьтинъ» артыннан барды, калган машинлер — автобустынъ артыннан. Суьек авыл мезарда орынласаяк. Авыл каладан узак болмаган ерде орынласкан.

Авылга киргенде, тизилген машинлер, яшавшыларга билдиреек мырат пан, авылдынъ орта орамы ман басыннан сонъына дейим бардылар, сонъ оьлик бетке бурылдылар. «Скорый помошь» мезардынъ авызынынъ касында токталды. Онынъ артыннан автобус та, байыр коьликлер де токталдылар. Бас деп шапырашты шыгардылар, сонъ автобустан да, машинлерден де аьдемлер шыктылар. Ювыклар шапырашты коьтерип, янъы казылган кабырга аькеттилер. Мезарда аьпенди дува окыды, билген аьдемлер «оьмираллады» эжуьвледилер. Сонъ аьпенди суьекти кайтип кабырга туьсирмеге, оны алагатка салмага коьрсетти. Алагатты такталар ман бегиттилер, кабырды ер мен явып басладылар.

Аьдетинше, яс аьдемлер казгырлар ман ер таслаганлар, Йолмамбет оьзининъ ясы ман келисте, казгыр алмай, коллары ман бир увыс ерди кабырга атты. Коьммеге келген бир увыс ер болса да атып, колласпага керек — ол бурынгы йорык, ама коьплер буьгуьн соны билмейдилер.

Артка калага бараятырганда, онынъ касына олтырган эркек Йолмамбеттен куьлемсиреп сорады:

— Калганнынъ пишеси коьпке шыдамас дейсинъме? — деп.

Йолмамбет сол соравдан оьрейи ушып, оьпкелеп:

— Кайтесиз сосы сиз?! Ол соьзди мен тувыл, касымда турган Каирбек айткан! — деди.

— Кайтесинъ сосы сен! Каирбек Хамзаттынъ кардашы. Ол суьйтип келини акында соьйлемес.

— А мен соьйлеекпен, солма? Муьскин меним де досым эди. Каирбек айтып, мага бурган...

— Неге суьйтип эткен экен?

— Кайдан билейим? Бек акыллы болар! Яде, кабан, куьлдиреек болганым? Мен ога сол вакытта явап береялмадым, неге десенъ аьпенди дува окып туры эди.

Мен ол домбай кабанга этеегимди энтте этермен! — деди ашувын токтатаялмай Йолмамбет...

*      *      *

Тек бу туьгисуьв соны ман кутылмады. Йолмамбет конъысы орамга шыгып олтырса, бир неше кайта басына кара явлык байлаган ярасык кыскаяклыды коьретаган эди. Йыл озганда, пише кара явлыгын басына киймей баслаганда да, оны ман расты. Ол касыннан озса, Йолмамбет токталып, сездирмей, артыннан карайтаган эди. Кыскаяклыдынъ битими, кыскартылып алынган кара шашлары, акыртын шайкалып юргени онынъ карамын оьзине тартты. Ол ога эртениктен кешке дейим карамага заьр эди. Элбетте, кыскаяклы ога сондай сезими мен караягына ол сенмеди. Бир кайта кыскаяклы ога эс бергенин коьрип, онынъ юреги буьлкилдеп кетти, суьйингенин ясыраялмай, Йолмамбет йылмайып карады. Тек суьйингени бос болды. Кыскаяклы касына келип, коьзлерин шуькирейтип, тесип карады.

— Ия! Йо-моё! — деп кыскаяклы танавларын коьптирди.

— Кайтип соьйлейсинъ сен! Меним ясым сеникиннен уьйкен. Таныс болмаган аьдеминъе бираз юмсак соьйлемеге де болаяк эди. Меним атым Йолмамбет, дослар мага Йома деп те айтадылар. Тек Йо-моё тувыл!

— Досларынъ сага не деп те айтсынлар. А меним юмсак соьйлевим сага келиспейди! Сонынъ уьшин оьзинъди аьдемше юргистпеге керек!

— Анъламадым? Айтканынъ не? Туьсиндиреш мага?

— Меним яшавыма кириспе! — деп кыскаяклы, емеге аьзирдей, ашувланды.

— Мен не зат сага эткенмен?! — деди саьспеклеп Йолмамбет.

— Меним кайгадер шыдамага болаягымга сен неге калдынъ?! Сымырайсып басынъды меним яшавымга неге сугасынъ?!

— Э-э-э! Анъладым. Сен сол соьз акында айтасынъма?

— Сол соьз, сол соьз акында! Эсинъди йыйдынъма?

— Тек мен сол соьзди айткан йокпан. Сол соьзди домбай Каирбек айтып, сонъ мен айткан деп айландырды.

— Каирбек сондай затты айтаяк тувыл. Ол Хамзаттынъ ювык кардашы. Оны сен айткансынъ!

— Мен сол соьзлерди айткан йокпан! — деп катырып айтты Йолмамбет.

Кыскаяклы касларын туьйип:

— Эгер энтте бир ерде сеннен меним акымда соьз шыкса, авызынъды йыртарман! Билдинъме?! — деп екирди.

— Караш ога! Авызын йырттыратаганларга раскандай!

— деп Йолмамбет кажымады.

— Сораяк тувылман! Авызынъды тый! Анъладынъма?! Мен сага керегинъди таптырарман! — деп ашувын ясырмай, айткан соьзлерине ютынып, кыскаяклы бараятырган йолы ман йоьнеди.

*     *      *

Йолмамбеттинъ куьнделик яшавында каьр йок демеге болаяк эди. Сол зат, элбетте, коьп пенсионерлерди кыйнаган. Ол бек эрте, куьн ярыгы белгиленгенде уянган. Бир кесек заманды орындыкта олтырган, сонъ, терезеге янасып, терезеге караган, оннан сонъ балконга шыгып, таза авага ютынып, тоьгерекке карап турган.

Карап арыганда, ол барып шайын ишкен, онадан сонъ компьютерге олтырып, янъы хабарларды, бир-эки политикалы кызыклы затларды газета сайтларында, спорт билдируьвлерди окыган. Сонъ бир кесек заман айланып, уьй йыйыстырган, кирленген кийимлерди ювган, ас аьзирлеген. Сол ислерди болдырып, ялкыполтырган. Аьдетинше, бос турмага ярамаганын анълап, оьзи оьзин урсыскан. Оьзин зор ман кыстап, сыякка шыккан, каралдыда айланган. Оннан сонъ уьйге кирип, тийислисинше кийинип, шыгып каладынъ орталыгы бетине барган. Сонда орталык паркта олтырган.

Онынъ оьзиндей пенсионер таныслары болганлар. Ол солар ман бираз хабарласып, эригин язган. Олар арасында ол дос излемеген, олар да сондайлар болганлар, аман да раскан сайын олар да, ол да куванганларын коьрсеткенлер. Паркта олтырувдан тамам безсе, ол орталык майдан бетте де юрди, сонда олтыргышлар тавып олтырды, аьдемлерге карады. Олтырганнан да безсе, ол туькенлерге кирди. Бир куьнлерде соннан емек, керек-ярак затларын алды, баска куьнлерде булай айланды, бааларын карады, оьзине бирший излегендей коьрсетти.

Кыскаяклы ман ашшы соьйлесуьв болганда, ол онадан ташанып юрип, эректе турды. Оны ман оьмири соьйлемеспен деп ант этсе де, ол оны эске алды эм оьзи де билмеди, кайтип онынъ аяклары кыскаяклы юрген орамга аькетип баслаганын. Тек оьзин коьрсетпеди. Ол, кыскаяклы исине баратаган заманында, сол орамга барып, тротуарда карады. Кыскаяклыдынъ суьлдери эректен коьринсе, ол орамды оьтип, оьтпек сататаган туькенге кирип, сонда уьйкен сисели терезеден онынъ озып барганын саклады. Телезип карады.

Кыскаяклыдынъ аты белгили эди, тек Йолмамбет «Лейла» деген атты бир де айтпаган, а кайтип бир айткысы келген. Эндиги, кеше-куьндиз оны ойланып, касына ювымаса да, ол Лейладынъ бир кесек кылыкларын сезген. Кыскаяклыдынъ оьктем, наьзик болганы, оьзининъ ярасыклыгын да билгениЙолмамбетти оьзине шакырган. Кыскаяклы ярасыклыкка бет бергени онынъ кийинген кийиминнен де ашык коьринген.

Онынъ уьстинде кийими йинишке сынына уьйкастырылып баьа материаллардан пишилген. Салкын куьз куьнинде бир туьсли акшыл пальто яде енъил коькшил куртка; яз куьнинде яскылт, кызгылт, шоколад туьсли костюм шыбалар, иссиде туьрли туьсли йибек шыбалар; кыста саргылт юмсак териден тон яде йылтыравык моры норкадан шуба кийип юрди. Аяк кийими бийик оькшели болган. Араларында каты туьгисуьв уьшин эм кайтип оны ман соьйлемеге билмегеннен Йолмамбет ога коьринмеге де йигери батпады. Лейла оьтпек сататаган туькеннинъ туврасыннан озса, ол асыкпай артыннан барды. Ол муьйиске бурылып йогалса, Йолмамбет токталды. Муьйистен бурылганда бир неше метр юрилген ерде Лейла ислеген Пенсиялык фондынынъ меканы орынласкан, а сога етсе, кыскаяклы токталып артына, ян ягына каранып, оны коьрмеге болган. Суьйтип озгарып, Йолмамбет парк бетке барып, сонда картлар ман соьйлеген, таныслары йок болса, фонтан тоьгерегинде ойнаган балаларга караган. Сонъ бир саьатке ювыклаганда, Пенсиялык фондында уьйле тыншаювдынъ заманы келгенде, ол сол бетке асыккан. Пенсиялык фондына карсы универмаг турган. Йолмамбет сонда кирип, экинши шарлакта басамак арасындагы кенъ терезеден фондтан шыкканкыскаяклыларга караган. Олар соннан кетип, ювыктагы кафеде асларын ишкенлер. Йолмамбет экинши шарлакта кыскаяклылар ас ишип кайтканларын саклаган. Ол онынъ кайтканын коьргенде, тагы да кыскаяклыды оьткинли карамы ман юткандай болып карады.

Карамы ман озгарып, коьнъилин авлады. Ама аьдемлерден де тартынды, олар онынъ деп оьзин юргисткенин билип, уялтаякларын ойлады. Ол оьзи де солай эткен аьдемди уялтар эди. Тек оьзи мен ол бирший этеялмады, ишиндеги уят сезимлерин тыйдыраялмады.

Аксамда Йолмамбет балаларынынъ уьйлерине барды. Бир кайта бир улына, баска кайта экинши улына.

Оларда кешки асын ишти, хабарласты, йиенлерининъ аьллерин билди, шахмат ойнады. Тамам арса, бек оларды да бездирмей, уьйине кайтты. Уьйинде онъайлыша диванында ятып, телевизор карады, ама телевизорда ол коьп затты коьргиси де келмейтаган эди. Ярамаган ерлери коьп болды, ол сонынъ уьшин каналларды коьп авыстырып карайтаган эди. Бирерде телевизорды коьтере де карамады. Компьютерди ашып, сонда шахмат ойынынынъ сайтын тавып, компьютер мен ойнады.

Уьйинде энъ авыр вакытлары ол уйкламага ятканда болдылар. Ол озган куьнди эске алып, ойланган вакытлары.

Сонда кайтип те болсын оьзи оьзиннен кыскаяклыдынъ суьйдимли юзи коьз алдына келди. Ишиндеги сезимлерге эркинлик берип, ол оны ман ювыкласканын да акылына келтиреек болып та каьрледи, аман да сол саьатлей: «Мен ога кайдай косак?! Йок, ол мендейди ювытпас» —деп сезимлерин токтатты. Бираз заман кеткенде: «А булай карасанъ, меним басым, колым сав, сакат бирев тувылман. Карамага да болар?» —деп ол оьзи-оьзине соравлар берип, яваплар изледи. Тагы да ятканда, тагы да ойлап, Лейла онынъ яны ога тартылганын билгенин унады. Белки, сол зат кыскаяклыдынъ ога каравын туьрлендирер, онынъ да янын ога тартар деп бек уьмитленди. Эртеникте ога айык ойлар келдилер.

Кешеги ойлары оьтирик экенин ашыктан-ашык коьрди. «Бу заттан пайда болмас. Мен де, балалардай, неге онынъ артыннан куьлетки болып юремен. Коюв керек», —деп оьзине урсысты. Ама эртеси куьни де, озган куьниндей оьтетаган эди. Эртенъи шайын ишип, кайтип аяклары суьйреп, кыскаяклы юрген орамга аькететаганын оьзи де билмей калады...

Бир кесек затларды аьдем эртерек уьмитленмей этетаган. Бирерде аьдемлер мен бек сейирли затлар болатаган. Сол куьн де онада бек аьлемет затлар болдылар.

Суьйтип, Йолмамбет те универмагтынъ ишиннен Пенсиялык фонд бетке карап, Лейлады коьргеннен сонъ, паркке кетпей, улы Руслан ислеген уьйге барды. Кала кишкей, калашылар куллык эткен курылыслар орталыкта турганлар. Руслан ислеген бизнес-центр Пенсиялы фондыннан узак болмаган ерде эди. Йолмамбет ога бир-эки кере алдын да келген эди, сонынъ уьшин ол иске киретаган ерде саклавшыды коьргенде, басын ийди, саклавшы да бирший сорамай, йол берди.

Йолмамбет кене де улынынъ тукымын айтты, саклавшы да мен сени билемен дегенди анълатып, басын ийди. Улы куллыгында белгили орынды алып ислеген.

Истинъ фойесинде коьп шыраклар янганлар, иргелеринде полдан тоьбесине дейим биялалар салынганлар, биялалар арасындагы бос ерлерде рамаларда суьвретшилердинъ суьвретлери илингенлер. Йолмамбет ярык фойеди оьтип, улы ислеген ерге барды. Менеджерлер ислеген ердинъ эсиги бегитилмей турган залынынъ ишинде онавга ювык куллыкшы олтырган. Олардынъ оьткинли сиселер мен боьлинген боьлмелеринде стоьл, кресло, олтыргыш, компьютер турган. Сонда олтырган байрамша кийинген яслар, кызлар телефонлар ман соьйлеп, компьютерлерден биршийлер карап ислегенлер. Шав-шув эситилмейтаган эди. Деп ислегенлерине Йолмамбеттинъ сейири калатаган эди. Совет заманындагы инженерлердей анда-мунда бирев де юрмей, ислерине коьмилип турганларын ол ярататаган эди. Кене де мундагы ис онынъ яс заманындагы исин эске туьсирди.

Руслан залдынъ алды бетинде олтырган. Онынъ ислеген еринде папкалар уьсти-уьстине салынган кара туьсли стоьл, компьютер, кирген ерде бос олтыргыш турган. Улы оьзи айлангыш креслода олтырган. Йолмамбет киргенде, улы тураяк болды, аман да атасы колын коьтерип оны токтатты:

— Олтыр. Мен коьп заманынъды алмаспан. Булай келгенмен, — деп.

— Мага не?! Саьатлеп те олтырмага боласынъ, — деп йылы шырайы ман йолыгып, улы шыганаклары ман креслодынъ янына таянды.

Йолмамбет олтыргышты йылыстырып олтырды. Руслан — онынъ кенжепайы. Оны анасы бек артык суьйген, сонынъ уьшин ол анасында бек эрке болып оьскен. Атасы болса, эки улына бирдей карап тербиялады, биревин баскасыннан айырмады, экевине де ишиндеги сезимлерин коьрсетпей, сусын билдирип оьстирди. Анасы кенжепайын артык коьргени уьшин ол да бирерлерде эркелететаган эди, тек сол саьатлей орнына салып, катылыгын коьрсеткен. Ногай аьдет солай, ул балага каты болмасанъ болмайтаган. Йолмамбет улынынъ аьлин сорамай:

— Булай ислеген еринъди коьрейим деп кирдим, — деди кайтарып атасы.

— Аьруьв эттинъ. Мен де бир босасам, уьйинъе кирип яшаганынъды коьреек боламан, — деп айтканда, боьлмеге ак коьйлегине галстук салган, коькшил костюм кийген эсли эркек кирди.

Эркек Русланнынъ алдына стоьлге ак конвертти салды:

— Сенинъ исинъ болды! Аслыгымыз дазувлардан оьтип, алувшыларга етти. Аьперим! — деп конвертке коьрсетип. — Хайырын коьр! — деди.

Руслан суьйингенин коьрсетип эки колы ман силкти. Сонъ атасына анлатып:

— Бу меним етекшим, — деди эм орыныннан козгалмай колы ман атасына коьрсетип, — а бу меним атам! — деди эркекке.

Йолмамбет тартынып, эндиги олар истеги аьдемлер, куллыкларынынъ каьрлерин шексинлер деп тураяк болды.

— Олтырынъыз, олтырынъыз! — деп буйырыклы давазы ман эркек тешкеруьвли карамы ман Йолмамбетке карады. — Сизинъ улынъыз энъ ийги исшилердинъ бириси. Етимислер сизге! — деп ол боьлмеден шыкты.

— Атам, сенинъ келуьвинъ мен мага куваныш келди!

— деп улы конвертти ашып, бармаклары ман сайластырып акшады санады эм ол конверттеги акшага тагы да бек суьйинип, эки колын бир-бирине уйкалады. Етекши артына кайтып:

— Руслан! — деди.

Йолмамбет ога карап, баягыша тураяк болды.

— Олтырынъыз, олтырынъыз! — деди ога етекши.

Эм Русланга каратып. — Сен оьксиз балалар уьйи «Мыратка» не керегин бил, — деп Йолмамбетке йылы карап.

— Карт аьдемлер яшайтаган уьйге де ярдам этуьв керек. Оларды мутпа! Мен оларга деп акшады бухгалтерияга язганман, — деди.

— Аьруьв, шеф! Кыйналманъыз, онъайлыша этермиз!

— деп яваплады Руслан.

Шеф шыкты.

— Етекшинъ киргенде, сен неге турмайсынъ? Тербиялы аьдем экенинъди бир заманда да мутпа! — деди сейирсинип атасы.

— Бизде куллыкта бос затларды этпенъиз дегенлер. Йылмаювды, бас ийювди, кешируьв тилегининъизди койынъыз деп шеф оьзи уьйретеди.

«Белки дурыс та болар?» — деп ишиннен ойланды Йолмамбет, тек тысыннан кене де айтты:

— Тербиясыз экенинъди коьрсетпеге ярамайды.

— Дурыс айтасынъ, атам, биз де шеф айтканда турмага керекпиз, — деп Руслан конверттен бесер юз эки евро акшады шыгарып созды:

— Атам, бу сага. Оьзинъе бирший аларсынъ, — деп.

— Ол да не зат оьзи! Мага керексиз! Сенинъ аьелинъ бар! — деп екирди Йолмамбет.

— Болганы бир мынъ! Керек болса, коьп те бермеге боламан.

Атасы ашувын токтатаялмай:

— Аз акша деп ойлайсынъма?! Бизим акша ман етпис доьрт мынъ! Меним бес айлык пенсиям! Сен алжыма!

Руслан конвертти коьрсетти:

— Атам, мунда он мынъ евро. Мен суьйтип аьр бир тыс кыралга сатувдан алмага керекпен.

— Алла мырадынъды этсин. Тек мага сизден сондай коьмек керекпес! Мен каьрип болган йокпан! — деп атасы разы болмайтаганын коьрсетти.

— Атам, сен анъламайсынъ. Эгер мен дурысша акшамды шыгарсам, меним исим онъ барады! — деп Руслан да оьзиндикин коймады.

— Йок, йок, — деп Йолмамбет акшады улынынъ алдына салып, коллары ман булгалаклады.

— Мен буьгуьн агамга да мынъ евро береек боламан. Суьйиниш пен кардашлар боьлиспеге кереклер.

— Сен оны кой! Оны да мунадай аьлге салма! Оннан сонъ сенинъ колынъа карап юреегим?! Оьзининъ оьтпегин оьзи тапсынъ! Сол дурыс!

Руслан куьлемсиреди. Тек яс, атасындай ийнатлы аьдем эди, айтканыннан кайтпаска шалыскан. Ол бираз ойланып, атасына тешкеруьвли карады:

— Атам, буьгуьнги яшавды сен артык анъламайсынъ. Уьстинъдеги кийиминъ ол не зат оьзи?! Сен меним шефимди коьрдинъ де, а ол сеннен бир он яска уьйкен. Ога да кара, сага да кара. Сизди тенълестирип болмайды. Сен кимге усагансынъ?

Йолмамбет улын тынълап, шырайы бузылды:

— Не зат айткынъ келеди? — деп давазын туьрлендирип сорады.

— Доьрт саьатлерге сен мунда кел. Экевимиз барып, сага янъы кийим сайлаяк, — деди улы, атасы давазынынъ катылыгына кылы да кыйшаймай.

— Керек тувыл мага янъы кийим!

— Сага керек янъы кийим! Сен совет инженерлердей болып юресинъ, — деп селекелегендей болды улы.

— Мен онсыз да совет заманнынъ инженери. Соны ман не болады?!

— Мунадай сендегиндей костюмлар бирев де киймейди. Сен оьзинъди каьрип этип коьрсетпетага! Сен балаларынънынъ бетин ашпа!

Йолмамбет сол соьзлерди яратпады эм ол оьпкели давазы ман сорады:

— Не зат пан мен сизинъ бетинъизди ашаман? Мен таза кийинемен?

Руслан атасын оьзи айтканга бурганын анълады, тек бу енъуьв мен артык пайдаланмай, асыкпай, сабыр кепте соьйледи:

— Тазалыкта тувыл куллык. Сен баскалардан кем болма. Заман туьрленген, аьдемлердинъ кийинуьви де баска. Каьрипсиме! Оьзинъди калганлардан артык этпеге шалыс.

Руслан, тап атасы улына айткандайы, Йолмамбеттинъ сейирин калдырды:

— Мен каьрип этип оьзимди коьрсетким келмейди, — деди ол давазын тоьменлетип. Ол онынъ артыннан соьйлеген эки кыскаяклыдынъ соьзлерин эске алып, улы да сога усаган зат айтканына ойлы болды. Не зат айтаягын таппай улына карады.

— Он алты саьатте мен сени мунда, куллыктынъ алдында карайман. Соьйлестикпе? — деди Руслан.

— Соьйлестик, — деп, шуьшин билген баладай айтып, оьзининъ уьстинде ийытув басылган, тазаланган костюмына карады, енълерин какты эм косты, — Не заты ман сизге меним кийимим ярамаган? — деп.

— Ата, сен тынъла мени. Сенинъ кийиминъ сенинъ яшавынъды билдиреди. Биз, балаларынъ, акында аьдемлер не ойламага болаяклар? Биз атамызды карамаймыз деп айттыраяк боласынъма?

— Бетинъизди аштырмаяк уьшин келермен! — деп, Йолмамбет енъилгенин коьрсетти, ама унамаслыгы ишиннен таймаганын билдирди, селекеледи. — Кийимде куллык болса, келермен. Коьрейик, — деп.

Суьйтип Йолмамбет улы куллык эткен ерден шыкты. Эсик алдында ойлы болып сигарет тартты. Улынынъ айтканларына разы болмай: «Болсын! Акшаларын кызганмайтаган болсалар, шашыратсынлар» —деди оьзи- оьзине оькинишли болып. Улы ман соьйлескен вакытка заман энди де коьп эди. Асыкпай уьйге барып кайтпага да болаяк эди, аман да оны паркка дери барып, сонда фонтаннынъ касында олтырмага коьнъили шакырды.

Суьйтип, барайым деп токтасканда, Йолмамбет орамнынъ баска ягында уьстине яскылт костюм кийген, колында кызыл сумка ыслап бараятырган Лейлады коьрди. Ол адалады. Йолы карсы болса да, ол да кыскаяклы бараятырган тувра ман, тек орамнынъ баска бетиннен адымлады. Араларында машинлер ызыгысып эки якка да юрдилер. Ол кыскаяклы бетке карап барды. Лейла тез-тез артына карап, бирев артыннан анълып юргенин коьзлегендей адымлады. Кыскаяклы бек сакынып юргенин Йолмамбет сол саьат те сезди эм коьтере бек те сога кызыксынды. Бара-бара эркек балалардынъ кафе-мороженныйдынъ касында токталды, неге десе орамнынъ аргы ягында Лейла да токталган эди. Кыскаяклы оны коьрип олтырмасын деп, коркып, ол кафединъ ишине кирип, сисели эсиктинъ артыннан ога карады. Лейла асыгыслы сумкасыннан коькшил касинке шыгарып, басына байлап, артыннан бияла шыгарып, ога каранып, сумкасыннан тагы да кара сисели коьзилдирик шыгарды эм коьзлерине салды. «Бу оьзин таныттырмаяк болама?» — деп оьзи-оьзиннен сорады. Кыскаяклы алдында машинлердинъ парковкасы турган уьйкен тогыз шарлаклы уьй бетке кетип, машинлердинъ касында токталып, сакынып ян-ягына каранып, сонъ уьй бетке адымлады. Уьйдинъ ашылган подъезд эсигинде токталып, тагы да каранып, подъезд ишинде йогалды. «Сейир, сейир! Онынъ деп оьзин юргистуьви шек тувдырады?» деп ойлады. «Онынъ шыкканын да карамага керек», — деп кафеге кирип, орамга шыккан терезелердинъ касында стоьл сайлап орын алды. Официант келгенде, кофе мен мороженный аькел деп, терезе бетке карап олтырды. Официант кофе мен мороженный аькелди. Йолмамбет кофе ишип, бираз заманнан мороженныйын да еди. Кафеде олтырган балалар шав-шув коьтерип турдылар, аман да Йолмамбет соны эситпегендей, кыскаяклыдынъ уьйден шыгаягын карады. Суьйтип бир саьат заман олтырды. Эне турайым дегенде, подъездтен Лейла шыкты. Баягыша басыннан касинкеди де, коьзилдирикти де туьсирмей, баягыша ян-ягына да каранды эм асыгыслы парковка бетке барды. Сонда койы ясыл туьсли машиннинъ касында токталып, подъездтен биревди саклады. Машин бетке подъездтен шыккан кара костюм уьстине кийген, моргылт туьсли шашлары болган киси келип, сигнализация пультка басып, машиннинъ эсиклерин ашып, ишине олтырды. Лейла да сол машиннинъ арт бетине алгасап олтырды. «Эге! —деди оьзи-оьзине Йолмамбет.

—Коьп шыдалмады!» деп ол колы ман да силкти. Сол коьргениннен оьзи де бек куьнъиртленди. Лейла тап онынъ оьзине намартлык эткендей оьпкеледи, сенуьвлери коьтере де уьзилип йогалды. «Аьше, кимди сага ол? Пишенъме, айкаскан ашыкярынъма? Бирев де тувыл. Онынъ оьзининъ яшавы бар», —деп оьзин тынышландырмага каьрледи. Машин козгалганда, тамам сондай туьсли «Мазда» машин Джанболатта барынэсине алды. Тек рульге олтырган киси Джанболат тувыл экенине шекленмеди. «Сондай койы шаш Джанболатка кайдан келген?» — деди ишиннен. Досынынъ басы да, Йолмамбеттикиндей таз эди, досы соны билдирмеек уьшин басын савлай таза этип кетератаган эди. Боьтенде, ол досы ман коьп куьн кетпей шахмат ойнаган. «Такыр басы эки-уьш куьннинъ арасында оьспейди.

А эгер басына шаш битирген болса, оны аьли тек тыс кыралларда битирмеге болаяк. А ол бир якка да барганы йок, туьнегуьн тек шахмат ойнаганда, йылтырайтаган басын тез аялары ман уйкалайтаган эди, — деп соравларына явап табаялмай. — Йок! Бу баска аьдем.

Аьх, сол ким экенин билсем экен?» деп ишиннен кайгырды. Ол эсин йыялмай кафеде коьп олтырды, сонъ саьатине карап, улы ман соьйлескен заман келеятырганын билип, турагалды. Ол улынынъ ислеген ерине еткенде, саьспеклев коьнъили онада таймады. Улы йол бетте турганын коьрмей, кисесиннен сигарет кутыкты шыгарып, сигарет тутандырып ишти. Улы оны коьрип:

— Атам, мен сени кайзаманнан карайман! Сен айтылган заманнан эрте келеган кылыгынъды билип, эрте шыкканман, — деди.

— Солма? А мен сени касынъда турып коьрмеймен де, — деп Йолмамбет улы ман юлдырып соьйледи. Ол Лейлага оьпкелеген уьшин савлай дуныя да терис яшав ман яшайды деп ойлап, оьзи-оьзине: «Баланъ ман да туврасын соьйлеп болмайды» деп айтып куьлемсиреди.

Улы, тап онынъ ойларын окыгандай, эм соларга коьтере де маьне бергеси келмегендей, уьйкен кишкейге айткандай:

—Юр! Туьтин ишпе! Оьзинъе зарар этесинъ. Яман затка тартылмай болмайсынъ! Койсанъ да болаяк эди! —деп акыл уьйретти атасына.

Йолмамбет онынъ уьйкенсиреп соьйлегенине эс бермеди, тек явапсыз да калдырмады:

—Неге кояман экен. Мен туьтинсиз тыныш таппайман. Меним бир куванышым сол калган.

—Аьше, суьйтип куры айтаяксынъ. Оьзинъ оьзинъди алдап, увантып юресинъ. Соьлегилер аракы ишкенди де, туьтинди тартканды да уьйкен келиспевлик, наданлык деп санайдылар.

—Аьше, мен сондай маьнесизбен, —деди Йолмамбет шуьшли давазы ман.

—Сени ийги этип туьзетпеге керек! —деди акыл уьйретип Руслан.

Йолмамбет атасы ман суьйтип соьйлеп болмайтаганын улынынъ акылына салаяк уьшин:

—Оьзинъе кара! —деп екиринип, сигарет туьпшикти урнага таслады.

Руслан, машиннинъ эсигин ашып, атасын олтыртып, оьзи рульге олтырды, йолда Сбербанк касында машинди токтатып, банкке шавып барып, бираздан артка кайтты:

—Акшады авыстырдым, —деп тагы да машинди айдады.

Йолмамбет болган затларын ойлап, улы суьйгенин этсин деп, эркин йойган кисидей, тыска карап барды. Машин кийим сатылатаган туькеннинъ касында токталды. Кийим салондагы сатувшылар Русланды таныйтаган эдилер. Олар оны коьргенлей касына келдилер:

— Сизге бирший керегим? — деп ялбарып, бир даваз бан сорадылар.

— Атамды кийиндирмеге керек. Ол бу кийиминде костансыз коьринеди, — деди улы.

— Байрамга кийингендей яде куьнделик затларма? Баасын айтынъыз? — деп сорады туькеншилердинъ уьйкени яс кыз.

— Куьнделик. Бизим атамыз тойларга аз барады.

— Сизинъ атанъыз деп те айтпассынъ, куватлы аьдем, ол оьзи де уьйленмеге болады, — деп кыз атасын комлады.

— Эй! Ювенди тыйынъыз! Тиллеринъиз кайрактай!

— деди Йолмамбет, кыздынъ оьзиннен уьйкен мен суьйтип соьйлегенин яратпай.

— Ясы уьйкен, кеширинъиз! — деп туькенши Йолмамбетке карады, сонъ Русланга бурылды. — Бизге товарды сатпага керек, а кийим бизде баа, сиз билесинъиз?

— Мен соны билип, сизге келгенмен. Кашемир, викунья, твид — сондай баа кумашлардан кийим. Синтетика керекпес.

Баска туькенши кыз:

— Баасын туьсиндик. Фасон ша кайдай? — деп сорады.

— Коьримли болсын.

— Ясы уьйкен, сизде мерекеме яде оьзинъиздинъ биршийинъизбе? — деп Йолмамбеттинъ артыннан калмады туькеншилердинъ уьйкени.

— Каратага ога?! Булай кийим алып болмайтагандай,

— деп бурыннынъ астыннан куьбирденди Йолмамбет.

— Атам, куллыклары сондай. Сатып алатаганга комплимент этедилер, — деп туьсиндирди улы.

— Мага да кайдай той акында соьйлемеге болады? Ойлансынлартагы? — деди атасы улына.

— Ким биледи? Сизинъ коьнъилинъизге карап айтаман, — деп туькенши анълавлы куьлемсиреп. —

Ана сол беттеги сыдырадан аькелинъиз! — деп косакларына буйырык берди.

Баска туькенши кыз кийимлер илинген сол яктагы кийимилгиштен эки костюм аькелди. Бириси кызыл, баскасы ясыл туьсли. Йолмамбет унамай басын шайкады. Руслан атасынынъ шырайын коьрип:

— Келиспейди. Коьресиз де, яркылдаган затлар ога ярамайды, — деди.

Кыз костюмларды артка аькетип, кара эм куба туьсли йылтыравык костюмлар ман кайтты. Атасы да улы да тешкеруьвли карадылар. Руслан соравлы ымлады.

— Кумашы да, туьси де ийги. Тек йылтыравык болып турганлары? — деди Йолмамбет.

— Соьле модалы кийим мунадай. Мунавын кийип, ресторанга, йыйынга, театрга бармага болады, — деди уьйкен туькенши.

— Мен ресторанларга юрмеймен, — деди Йолмамбет.

— Белки, барып олтырарсынъ, — деп ога Руслан, сонъ кызларга каратып. — Сиз йылтырамаган тегис туьсли зат аькелинъиз, — деди.

Кыз кетип, тегис бир туьсли коькшил костюм аькелди.

— Мине! Бу дурыс! Меним шефимдегиндей. Кий, атам, бу сага келиседи, — деди Руслан.

— Шефинъдикиндей болганы уьшин сага соьз тиймеспе?

— деп сакынып сорады Йолмамбет.

— Кайтесинъ сосы сен?! Шефте оннан артык туьрли-туьрли костюмлары бар. Ол иске бир куьн кийгенин экинши куьн киймейди. Онада уьйин карайтаган эконом хатын тыс кыралда билим алган, шефтинъ кийимин ол сайластырады. Шеф оьзи кайдай кийими барын да билмейди.

— Сондай болса...— деди Йолмамбет. Ол уьйледен алдын шефти коьргенде, онынъ кийингенине сукланган эди, эм ол кыздынъ колыннан костюмды алып, абайлап карады. — Яман тувыл! — деп макул болганын коьрсетти.

Туькенши кызлар оны кийим оьлшейтаган боьлмеге аькеттилер. Ол улы ман бирге боьлмеге кирдилер. Шешинип, кийинди.

— Пиджагы ийги олтырады, сага тигилгендей, — деди Руслан.

— Муна ыстаннынъ балаклары узын, оьзи тар, — деди атасы.

— Йок, тарлыгы сондай болмага керек, а узынын кыскартпага болады.

Боьлмеге туткышты ашып, туькеншилердинъ уьйкени оьзин коьрсетип, давыс косты:

— Тап эне сизге оьлшеп пишилген. Аьли тигуьвши устады шакырып, узынын кыскартармыз. Сол затка бир он такыйка кетеек. А сиз бизим барда олтырып, кофе ишинъиз, — деп.

— Кофе ишпеге заманымыз йок. Бизде энтте алынаяк затларымыз бар. Аяк кийим, джинси, кофта, куртка да карамага керек.

Туькенши куванып:

— Биз алынаяк затларды суьйинип те табармыз! — деди.

Тигуьвши уста келип, ыстанды оьлшеп, алып кеспеге кетти. Руслан атасына керек затты сайлады. Эки джинсиди, бир неше коьйлекти, футболкаларды, кофтады, плащ кумаштан тигилген курткады алып, туькеншилерге санатпага берди. Атасы ман бирге аяк кийим сатылатаган боьлмеге бардылар. Соннан эки косак баьпишлер алдылар. Тигуьвши уста кыскартылган ыстан ман кайтты. Оьлшедилер, келисти. Тигуьвши уста джинсиларды да оьлшеди, балаклары кыскартылаяк ерин бор ман сызып, джинсиларды алып кетти.

Йолмамбет костюмды баьпишлер кийип, биялага карады. Улы атасынынъ суьлдерин биялада тешкерип карап, карамы атасынынъ басындагы кепкасында токталып, шырайы бузылды.

— Атам, сен кепкасыз юрип болмайсынъма? — деп сорады.

— Йок! — деп кескендей яваплады атасы арыган давазы ман, улы ога каныгаягын эртерек сезип. Улы эриспей, туькеншилер бетке карап:

— Сиз бираз модага келисли кепка аькелинъиз. Эки янъы бейсболка да болады. Атамыз буьгуьнги аьдемлерден арт калмасын, — деди.

— Ога яз кийимине кроссовкалар да келисеек эди? — деп туькенши кыз соравлы болып Русланга карады.

— Аькелинъиз! Уьйренсин онъайлы яшавга! — деди йигитсиреп улы.

Йолмамбетке суьйтип айтканы ярамады, тек ол явап бермей сога, улына эситтирип бурынгы йырдынъ соьзлери мен айтты:

— Касыклап йыйган байлыгынъды, шоьмишлеп тоьктинъ, Эдиге!

— Мен Эдиге тувылман, бу сондай байлык тувыл. Мен муна акшады ийгилик затка шыгармага керек эдим, — деди улы.

Туькенши кыз бас кийимнинъ оьлшевин билип кетти. Бираз заманнан бас кийимлерди колында ыслап кайтты. Руслан кызган коьнъили мен атасынынъ басындагы кепкасына колын созып, шешкиси келгенде, атасы аясы ман онынъ колына шапылдатып сокты. Улы адалап, болган затты анъламай, атасына соравлы карады.

— Уьйкенлердинъ боьрклерине колынъды созбайтаган! Аьдетти мутпа! Ата-бабалардынъ аьдетин! — деп атасы оьзининъ колы ман кепкады шешип, эски кийимлер турган олтыргышка салды.

— Аьше, бираз юмсак этип согып болмайма? — деди айыпланып ясы.

— Юмсак соьзди сиз туьсинмейсинъиз! — деп баркылдады атасы.

Уьйкен туькенши, соны коьрип, аьлди тыныстырувга бураякка шалысып:

— Ол кепкасыз, бир затсыз да юрмеге болаяк. Коьримли эркек! — деди.

— Бир затсыз юре алмайман! Бир затсыз яланъбаслар яланъаш та болып юредилер. Оннан сонъ мунынъ биршийи де йок дерсинъиз, — деп алдын орамда айткан кыскаяклыдынъ соьзлерин эсине туьсирип, ога да тил кайтарды.

Туькенши кыз, эркектинъ шыкыйына бир зат тийгенин анълап, авызымды тыйып турайым деп, аясы ман авызын явып, ога карап, аман да куьлгиси келип, соны коьрсетпейим деп, басын коьтере де тоьмен этти.

— Куьл, неге уяласынъ, — деп, кыздынъ аьлин анълап, селекеледи Йолмамбет.

Сонда тындылар. Руслан да, туькенши кыз да Йолмамбет пен бир затлар болатаганын анълап, бир зат та соьйлемеек деп, бир-бирине ымладылар. Йолмамбет басына кепкады, бейсболкаларды кийип оьлшеди. Бас кийим келисетаган эди, ога да оьзине ярады. Эм ол бирев мен де соьйлегиси келмей, барып, куьрсинип бос олтыргышка олтырып:

— Суьйгенинъизди этинъиз! — деди аьлсиз даваз бан.

Джинсиларды аькелдилер. Йолмамбет тынълавлы болып оьлшеди, олар да келисли эди, макул коьрип басын ийди. Онынъ уьстинде янъы джинси ман кызыл- кара кофта калды. Эндиги тыншайып олтырайым дегенде, туькеншилердинъ бириси сактыян ман куьпленген барсеткады аькелди.

— Кыскаяклы сумка ман мен не зат этеекпен?! — деп куьлемсиреди Йолмамбет.

— Бу кыскаяклы сумка тувыл, бу барсетка, туьтининъди, коьзилдиригинъди, ашкышларынъды, документлеринъди киселеринъге тыкпай, мунага салып юргистпеге керек, — деди Руслан.

— Пудра да салынъыз! — деп атасы колы ман силкип, куьлемсиреди.

Алынган затлар болган болар деп турганда, туькенши кызлардынъ бириси ак кроссовкаларды аькелип оьлшетти.

— Соьле-аьли уьйге мине деп кийинип кетермиз, — деди Руслан, атасынынъ басына коьк бейсболка кийгистип.

— Мен муна кедаларды, куьлдиргиш тоьгерек папакты кийип орамда юреекпенме? — деп сейирсинди атасы.

— Аьдемлер юредидер де. Булай куьнлерде деп юр, конакка барсанъ — костюмды кий.

Йолмамбеттинъ юзинде унаспаган шырай болса да, ол оьзине карагансайын уьйреншикли болды, бияладагы суьлдерин яратты. Туькенши кызлар алынган затларды пакетлерге салып, алмага болаяксынъыз деп коьрсеттилер.

— Разысынъма? — деп Руслан атасына карады.

— Элбетте!

— Яне соьле телекоьрсетуьв шоуга бармага болаяк,

— деди улы.

— Малаховтынъ «Пусть говорят» яде Бузовадынъ «Дом два» шоусына, — деп куьлемсиреди атасы.

— Якубовичтинъ «Поле чудес» дегенине, сонда сага керек санаторийи болган калады сайларсынъ, — деди улы.

— Санаторий мага етиспей туры! — деп баркылдады атасы.

— Атам, сага кайтип яраягымызды билмеймиз. Сенинъ тербиялавынъ ман биз ийги каьрлемесек.

Улы сонъына дейим айтып салмаганын сезип, энди де не зат онынъ ойында деп, Йолмамбет улына сескенишли карады:

— Тагы да не зат? — деп.

— Бир зат та. Сен эски кийиминъдеги киселерининъ ишиндегин барсеткага салсанъ, — деди улы.

— Мен сол кийимди уьйге аькетеекпен де. Вуак- туьек затларым тура берсинлер.

— Йок! Ол кийимди муна туькенши кызлар тасласынлар. Эски-пускы затлар сага керекпес! — деди Руслан.

— Ол неге эски-пускы болады. Бу кийимди энтте кийип юрмеге болады.

Улы куьлемсиреди эм бираз ойлы болып:

— Ол заманда, — деп туькеншилер бетке бурылды.

— Сиз эски кийимди бир пакетке салынъыз. Эртен мен оларды аьлсиз картлар ятатаган уьйге аькетермен. Аьдемлерге пайда этермиз. Сен, атам, киселерин босат. Бирший мутпа!

Йолмамбет улы айтканды аькис коьрсе де, киселериннен сигаретлерди, отшакпады, акша салатаган бокшады, коьзилдирикти, ашкышларды, кол явлыкты асыкпай шыгарды. Кийимине оькинишли карады. Руслан шыгарган затларды атасынынъ колларыннан алып, барсеткага салды.

Тыска шыкканда, Йолмамбет терен тыныс алып:

— Мен туьтин ишким келеди, — деди.

— Уьйге етсек, сонда ишерсинъ, — деди сол саьат ога бас-коьз болган улы. Руслан юклерин машинге тиеп, атасы ман келиспегенше соьйлегенин эслеп, барсеткады атасына созып. — Сигаретинъди тарт, — деди ялынышлы.

— Эндиги даянайым, — деп атасы барсеткады колына алды.

Йолмамбет йол бойы уьндемей, тыныш таппай барды. Ол бу туьрленислерге толы куьн соны ман таьвисилмес экенине тынышланмады. Эм уьшинлей де ога дейим болган затлар тек яртысы эди, уьйге еткенде, ызы болды.

Олар машиннен шыгып, багажниктен затларды алып, уьй бетке бардылар. Подъездтинъ алдындагы олтыргышта агарган мыйыклы, бети таза кетеринген Хасан деген конъысы карт олтыры эди. Карт келеятырган конъысысын коьрип, сейир этип, агарган касларын туьйип:

— Конъысым, сен тувра тыс кыралдан кайткандай келеятырсынъ? Эртеникте мен сени терезеден коьрген эдим, сен баскаша кийинген эдинъ де? — деди.

— Мине улым, — деп Йолмамбет Русланга коьрсетип.

— Туькенге аькетип, кийиндирди, янъы аяк кийим де алды, — деп ап-ашык кроссовкасын да коьрсетип. — Оьзим оьзимге усамайман, — деди уялгандай болып, эки колын яйып.

— Улынънынъ эткенин макул коьремен. Оьзинънинъ балаларыннан ол да ийгиликлерди коьрсин!

Мине мен сени анъламайман? — деп карт Русланга карап, эске алсын деп. — Сен неге ялгыз яшайсынъ? Сендей карарлы эркекке келиспейди ялгызлык!

— Ол зат акында энтте соьйлермиз, — деп басланаятырган соьзди артык унамай, Йолмамбет улы бетке ымлады.

— Соьйлермиз, — деди анълавлы даваз бан Хасан да. Йолмамбет улы ман экинши шарлакка коьтерилип, квартирага кирдилер. Пакетлерди полга салып, аяк кийимлерин шешип, пешке кирдилер. Атасы куьрсинип диванга олтырды. Улы уьйдинъ ишин абайлап карап, сол саьат шырайы бузылды.

— Атам, конъысынъ дурыс айтады. Басынъ акында ойлав керек. Сен биз бен тургынъ келмейди. Мен де, Алик те сага сен биз бен тур деп неше кере айттык. Сага ялгызлыгынъ акында каты ойланув керек!

— Ойлан да тербе! Мага деп турганым ярайды. Менде коьтере зат та аьруьв!

— Не заты аьруьв?! Сен анав эскирген муьлкинъе каратагы! А мунав сыры кеткен поллар ша? Ванныйынъ, казануьйинъди коьтере де айтпайман! Иргелери куйылган, туьлеген! Не затка усайды?! Эркек аьдем ялгыз турмайтаган!

— Анъламадым? Сен айткан затлардынъ неси яман?!

— Атам, мунда биревди аькелемен десенъ де, бирев де келмес. Муьлкти тасламага керек, уьйдинъ ишин де ремонт этпей болмайды. Мунда биревди аькелмессинъ. Аювдынъ ининдей тувра!

— Авыстырынъыз, аьше! Ремонт этинъиз! Мен сизге бирший айтаманма?!

— Соьле айтканынъды эсинъде тургыст! Муна шкапты, шифоньерди, стоьлди, диванды шыгарып таслаймыз.

Менде уьйде янъы муьлк алынган, эскимди бир кулланганман, ол аьруьв муьлк, сеникиннен неше бир артыгы ман колай. Сонда стоьл де, шкап та, муьйис диван да, кресло да сага мунда аьруьв келисеек. Аькелемен! Эгер кулланган затты унамайтаган болсанъ, биз Алик пен туькеннен янъы затлар аькелип салармыз?

— Кайтип соьйлейсинъ? Сенде кулланылганнан неге ишим шыкпага керек? Янъыга акша неге шыгарасыз! Биз бир аьелмиз. Мен оьзимди сизден айырмайман, — деди юрегине ювык алып улынынъ соьзин.

— Мен де айырмайман. Эндиги тынъла. Биз Алик пен келип савлай затынъды таслаймыз. Уьйди босатканда, мен усталар бригадасын шакыраман. Олар полынъа ламинат, ванный ман казанпешинъе плитка саларлар, савлай сантехниканъды авыстырырлар. Сонъ мунда муьлкти киргистермиз. Эм болды. Бир юмадан сен аьдемше яшап баслайсынъ.

— Мен онсыз да аьдемше яшайман. Сав кыралдынъ яшавшыларындай... — деп баркылдады атасы. Руслан атасы айтканды эситпегинсиди эм сусын катырып:

— Атам! Конъысынъ дурыс соьйлейди. Картайганда, сага ялгыз турып болмас! — деди.

— Мен сизге мени мен яшаяк болатаганды кайдан табайым? Олар орамда мени карап турмайдылар? — деп яны унамаган соьзди токтатаяк болды.

— Тагы да айтаман: сенинъ яшавынъ бизим янымызды авыртады. Биревди шакырасынъ — битти-кетти!

— Биревди шакырсанъ, бизим аьдет пен пишенъе яшаган мекан да берип, онынъ яшавынынъ шыктажларын мойнынъа алмага керексинъ. Шыктажды биз пенсияларымызды косып ортак этпеге боламыз, а яшаган уьйинъ мен боьлиспеге керекпен. Мен бу квартира кенетен аьдемге тийгенин унамайман.

— Вуа, сосы сен кайтесинъ?» Бир пешли квартирага неге каптырыласынъ? Эгер алал косак болса, калдыр ога. Энтте белгисиз ким кимнен коьп яшаягын? Мага мунав квартира керек тувыл. Аликке де керексиз.

— Йиенлеримге ша?

— Йиенлеринъе сен неге каласынъ? Алла куват берсин, оьзимизге де, балаларымызга да яшамага турак табармыз.

— Бу бос соьзлер, — деп Йолмамбет оьзге соьйлегиси келмей колын силкти.

— Неге бос болады. Бизден керекти биз этемиз.

А мине кайтип тураяк акында сен ойлан. Биз сени бирев мен турганынъды суьемиз. Биз Алик пен соны бир неше де соьйлегенмиз. Айтканлай, Аликте де уьйкен туьрленислер.

— Заман коьрсетер, — деп Йолмамбет айтканды эситпеди.

— Суьйсенъ соьле-аьли Аликке барайык, коьтере затты аьруьв этип ойланайык.

— Йок. Мен оларга бираз кеш баратаганман. Олар уьйге йыйылганда.

— Яхшы. Мен Аликти исинде табарман. Ол оьзи де мени излеген, — деди улы.

Йолмамбет бирший айтпады. Ол тамам арыган эди. Улы кетти. Деп соьз теренге кетеегин Йолмамбет билгени йок. Ол эсин йыялмай, диванга янтайды эм ойлана-ойлана мызгап кетти. Аксамда ол уянып, турып, уьйкен улына кайтип бараягын ойлады. Улынынъ уьшин аты Али эди, уьйдегилер ога орысшылатып Алик дегенлер. Басында джинси мен сызыклы кофтады киемен деп турды. Аксамда салкын болатаганын билип, янъы костюмды, онынъ астына ак коьйлекти, аякларына янъы туфляларын кийди. Биялага карап: «Коьреек не зат айтаякларын» деп, басына коьк бейсболкады салып оьзи оьзине куьлемсиреди. «Аталары артист болган дерлер» деп суьлдерин кажавлады.

Уьйкен улы турган ерге бир йырма такыйка барув керек эди. Ол заманга карап, саьат сегизге етпеге мыратланды. Сол заманда больницада врач болып ислеген келин уьйине кайтатаган эди. Улы болса, бир кеш, бир эрте келеди. Школада окыган уныгы коьтересиннен эрте уьйде. Кишкей уныкты балалар бавыннан бир атасы, бир анасы соьйлесип, аькелгенлер.

Йолмамбет келгенде, уьйкен уныгы Ахмед эсикти ашты. Уныгы янъыша кийинген атайын коьргенде, завкланып бакырды:

—Атай, аьперим! —деп бас бармагын йогар коьрсетип.

—Сен, атай, шынты мык экенсинъ! Калай аьлеметти!

—деди.

Уныктынъ бакырган сесин эситип, Алик те шыкты. Атасын аягыннан басына дейим карап:

—Аьдемди кийим деп туьрлендиретаганын билген йокпан. Сен тувра баска аьдем болгандай! —деди.

—Мен сизинъ атанъыз. Баска аьдем неге боламан. Бирший де туьрленмеген. Ол Руслан туьрлендирмеге шалыскан. Янъы кийим алганы ман мен туьрленеекпен деп ойлап. Аьдем кийимди ярастырады! —деди оьктемсип Йолмамбет, сонъ катырып косты. —Ойлан соьйлегенде! —деп акыл да уьйретти. Ол уьйкен улы ман юмсак соьйлемей, оны дайым туьзетеек болатаган эди.

—Мен де соны айтаман, —деп Алик те атасынынъ соьзин йоьпледи.

Казанпештен келин шыкты. Ол адалады, аясы ман авызын ябып, айтты:

— Сизге бек ярасады! Бек! — деп.

Келин кайынатасы ман ногай аьдетше аз соьйлейтаган эди, сонынъ уьшин тагы да сукланып, басын шайкап, ас салмага казанпешке кетти. Али артыннан барды. Уьйкен улы ювас аьдем эди.

— Кел, ярдам этейим? — деп ол пишесине коьп затта колласатаган эди.

Келин кайынатасы ман аз соьйлесе де, ога эситтиреегин билдиретаган эди. Бу йолда ол давазын тоьменлеткендей айтты:

— Мага сондай затлар акында атанъ ман соьйлемеге ярамайды. Сен айттага ога оьзине косак карасын деп. Ялгыз карт аьдемге кыйын болады. Караш, кайдай аьруьв болганын. Ога кайсы кыскаяклылар да караяклар. Коьримли эркек те!

— Мен айтарман. Сен бас деп ас ишир. Ток аьдем соьйлемеге авас болатаган, — деди улы.

Йолмамбет, келиннинъ суьйтип этетаганын билип, соьйлегенлерин эситип, яратпай тамагын кырды. Эм ол залга кирип басыннан бейсболкады шешип книгалар туратаган уьндирикке салды. Баска пештен уьш ясындагы Салим шавып шыкты.

— О-о! Атай келген! — деп бала карттынъ кушагына атылды.

Бакырыкты эситкен келин сол саьатлей кол явлык алып залга кирди:

— Онынъ коллары кир! Сизди батырыр! Тек янъы конфет еген эди, — деп ол атайына атылган баладынъ колларын суьртип баслады.

— Батырсын! Муны Руслан алган, акшасы коьп, тагы да алар, — деди селекелеген давазы ман кайынатасы. Бираздан савлайы бирге ас ишпеге олтырдылар.

Салим анасынынъ тизлерине олтырды. Кенъ ялпак ак тепшекке уьйилип инъкал ман эт салынган, кишкей шынъаякларда тузлык куйылган. Олтырганлар касыклар ман инъкал ман эт алып, аьр бирисининъ алдындагы тепшеклерге еп болатаганын салдылар. Бек сес шыгармай, асыкпай еп басладылар. Йолмамбет пен Алик инъкалды тузлыкка малып едилер, балалар сарымсаклы тузлыкты яратпаганлар. Келин тизиндеги баласына егистти, оьзи, аьдетпен, коьрсетпей бурылып капты. Салим егиси келмей, басын бургышлап, анасын эркеледи. Ама анасы:

— Е, е! — деп шанышкышка кадалган инъкалды баладынъ авызына салды.

Ахмед болса, кабакларын туьйип, уьйкенсиреп, сонынъ арасында атайына да куванып карап, асыкпай еди. Йолмамбет эт пен инъкалды еп болып, шынъ аякка куйылган айраннан симирди. Баскалар фужерлерге куйылган алмадынъ согын иштилер.

— Даьмли! Берекетли ас! Мага инъкал бек ярайды! — деп Йолмамбет салфетка ман авызын суьртип, асты мактады.

Ама бирев де турмады, Салимнинъ егенин шыдамлы карадылар. Йолмамбет балалары ман бир сыпырадан ас ишселер, уьйкеннинъ тамамлаганын карав керек, онсыз зияпеттен турмага ярамайды деп уьйреткен. Бала болса, ога карайтаганларын коьрип, шанышкышты колга алып, балсынып, асыкпай еди. Салим баска емеймен дегенде, Йолмамбет эки аясын яйып:

— Альхамдулилла! — деди.

Анасы балады олтыргышка олтыртып, стоьлди йыйыстырды. Эки бала да атайларынынъ эки яныннан диванга олтырдылар. Алик те олтыргышын атасы бетке йылыстырды. Келин казанпешке кетип, аяк-савытты ювды. Байынынъ айтаяк бир уьйкен маьнели заты бар эди.

— Атам, менде яшавымда уьйкен туьрленислер болаятырлар. Мен билгеним олар болаягын, тек уьндемей турдым. Ис битпей, айтпага керек тувыл деп, сен бизди уьйреткенсинъ, сонынъ уьшин айтпай юрдим. Мени куллыкка Москвага коьширеятырлар. Беретаган орынлары бек яваплы, кыйын агы да бек уьйкен...

Йолмамбет мунадай хабарды эситпеге аьзир болмады, ама буьгуьн Руслан ога Алик акында бирший айтаягы муна хабар экенин анълады.

— Алла мырадынъды этсин! Аьше, бар, — деп макуллады эм сорады. — Кайгадер заманга?

— Дайым, сонда яшамага керек. Аьелди де аькетпеге керек болады.

— Мен бир кыска заманга деп ойладым, — деп атасы саьспекледи. Ога суьйтип бактысы бурылатаганын эрте айтпаганына айыпланаяк болып, тек оьзин ыслады, соравлы карады.

— Аьше. Биз Москвада яшаякпыз, — деди Алик.

— Ура! Биз Москвада яшаякпыз! — деп атасынынъ соьзин йоьплеп, бакырып айтты Ахмед.

— Бакырма! — деп Алик улын кесип токтатты.

— Ол заманда терен ойланмага керек. Москвада яшамага кыйын, боьтенде балаларман, — деп сакынлы айтты атасы.

— Атам, меним кыйын агым эки юз мынъ маьнеттен йогары болаяк. Келин де куллык этсе, оныкы да уьйкен. Врачлар юз мынънан аз алмайдылар.

— Аллага шуькир! Ол уьйкен акша! Биревге де айтпай дурыс эткенсинъ. Каерде яшаяксыз?

— Бизим басшылыгымыз ипотекалы квартира береди. Бу квартирады, — деп Алик иргелерге коьрсетти, — мен сатпаспан. Сиз Руслан ман бас-коьз боларсынъыз. Меним уьй салмага деп алган ерим де бар, сен соны дача этип тургыстпага боласын. Сонда турмага бытовка вагон да бар. Эригинъди язарсынъ.

— Мага неге калдынъ? Сен оьзинънинъ ян-ягынъды ойлан, — деди бек ойлы болып атасы.

— Эгер Москвада куллыклар ийгисиннен барса, белки бу квартирды сатып, еримге уьй салып басларман. Мунда мага, балаларымга тургандай ер болмага керек. Тувган еримиз, сиз Руслан ман барсыз.

— Дурыс тувган ерди таслап болмас. Мине балаларынъа кыйын болаяк. Олар янъы аьдемлерге уьйренирлерме экен?

— Ахмед школага барар, Салимди балалар бавына орынластырырмыз. Шыдарлар, язда мунда келермиз.

— Ойлан, ойлан. Ян-ягын бир неше кере кара. Бек авыр абыт этесинъ. Савлай яваплык, авырлык сага каратылган,

— деди атасы.

— Мен бу затты коьптен бери ойлап юремен. Келининъизге де исти соьйлескенмиз.

— Карайман да, сизде баьри зат та енъилиннен болаятыр. Бирший де енъилиннен болмайтаган.

— Атам, ол мен сага бир-эки соьз бен хабарлайман. Сосы орын уьшин менде кайдай куьрес болды. Конкуренция! Алла сакласын! Бас калага коьтереси де кеткиси келедилер. Солардынъ ишинде такатымды таьвесип алыстым.

— Аьруьв, ясым! Бек мактанма! Мен сизинъ исинъизди ийги билмеймен, сонынъ уьшин деп айтаман, — деди Йолмамбет, ийнанатаганын билдирип. Бираз уьндемей олтырдылар. Уьнсизликти баягы

Алик бузды:

— Руслан келген эди. Ол мага ийги коьмек этти! — деп кардашын мактады.

— Дурыс. Сиз, тувганлар, бир-биринъизге ярдамласынъыз.

— Ол мага сенинъ уьйинъдеги ремонт акында да хабарлады. Биз базар куьнлерде сага келип, йыйыстырармыз, эски муьлкти шыгарармыз. Сонъ исшилерди шакырып, ишин янъыртаяк. Сенинъ квартиранъ кишкей, ремонтты бир юмадан битирмеге керекпиз. Онда эткендей аз куллык. Ламинат пан плиткады бир куьнде тоьсемеге боладылар, обой ябыстырмага да ярым куьн. Руслан аьруьв муьлкин сага киргистер. Сен тур да кара, кыйналма.

— Мен не? Ремонтка сиз шыктаж этесинъиз. Мен оны этеекпен деп ойламаганман. Мага булай яшаганым да болады, — деди Йолмамбет.

Сол заманда залга келин кирди эм тигилип Аликке карады. Байы анълавлы басын ийди:

— Атам, менде сага бек маьнели сорав бар, — деп ол пишесине карап, шыгып тур дегенди туьсиндирди, келин кетти. — Мен аьелим мен кетермен. Руслан да исине бек байлы. Биз сенинъ ялгызлыгынъ уьшин кайгырамыз. Йолмамбет сусланып улына карап:

— Мен оьзимнинъ яшавымнынъ маьнесине оьзим шыгарман. Кайгырманъыз! — деди.

— Кайгырамыз. Сен биз бен яшамага унамадынъ, ама картайып бараятырсынъ. Бирший этпеге керек?

— Не зат этпеге керек? — деп сорав ман соравга яваплады атасы.

— Кайтип не зат? Сага косак керек?

— Онда сенинъ ишинъ йок! — деп кести соьзди Йолмамбет.

— Онда сенинъ ишинъ йок! — деп атайынынъ айтканын кайтарып, Ахмед те эркеледи. Алик, улына ашувланып, елкесине аясы ман какты. — Авыртасынъ!

— деп бакырды бала, атайына карап. — Мен тек сага якластым да?

— Ахмед, акыллы, — деп Йолмамбет баладынъ басыннан сыйпап айтты. — Атанъа карсы шыкпага ярамайды.

— Аьше, бирев сага якласпага керекти те, — деп куьлетти Ахмед.

Тек Алик оьзининъ куьлкисин ишинде ясырып:

— Бас деп ойла соьйлегенинъди! — деп шамгалып, косты. — Атайдынъ аьр айткан затын кайтарып соьйлеп болмайды. Бил соны!

Ахмед елкесин касып, тагы да атайына сенимли карады.

— Кыскасыннан, — деп Йолмамбет соьзлерин тамамлады.

— Сиз меним яшавымга кириспенъиз. Мага суьйтип эткенинъиз ярамайды. Мени мен бирший болмас! Бек аьрзекерсийсиз, мен сизге ойыншык болган йокпан! Суьйтип болатаган болса, колымнан ыслап бирев мен ЗАКС-ка туьсиринъиз, — деди ол катырып. Казанпештен залга кирген келин коьринуьви мен соьзди токтатты.

Алик атасын уьйине дейим озгарды.

*     *    *

Йолмамбет уьйине кирип, шешинип, костюмды шифоньерге илди. Теливизорды якпады. Диванга орын салды эм шыракты соьндирип янтайды. Коьп заман уйыклаялмай, аьлеметлерше озган куьнди эске алды. Руслан куллык эткен ери, орамда Лейла ман болганды, кафеде олтырганы, кийим алмага барган салоны, уьйкен улы ман соьйлеген затлары, уллары ремонт этееги коьз алдына келип турды. Сонъы зат акында бек ойланды. «Караш, оларга мен яшаган квартира ярамаганын! Квартирады оларга асаба этип калдыратаганын да яратпайдылар. Аьдем балаларына асаба калдырмага керек, бу меним яшавымнынъ маьнеси. Оьмири атасы балаларына асаба этип яшаган уьйин калдыратаган. Сен оларга каратага! Ол не зат оьзи?» — деп оьзи— оьзи мен соьйлеп, ишин кыздырды. Юрегин тыншайтпага соьз таппады. Эм онынъ эсине оьзининъ атасы келди. Атасы ога юртынъды таслама деп оьсиет эткен эди. Ол болса, атасы оьлгеннен сонъ калага коьшип, калада ислеп, авылга аз келип баслады. Уьйди карамасанъ, оьзинъ де ишинде турмасанъ, боьтен де, каракербиштен ясалган, тез бузылады эм оныкы да бир бес йылдан аннан муннан опырап баслады. Авыл балалары, ишине кирип, коьп ерлерин аьлекледилер. Уьй коьтере бузгышланганда, Йолмамбет оны бир яшаяк болатаган кардашына берди. Сол заманда ер де соьлегиндей баа болмаган, уьйден кайда да бир сав ери калмаган. Сонъ сол кардашы юртты байыр этип, кагытларын да оьзине яздырды.

Соны эске алып: «Мен де атамнынъ оьсиетин толтырмадым. Белки, меним балаларым туврашыл болса да билмеймен?» деген ойга келди уйыклаяктан алдын. Эртеси куьн Йолмамбет коьнъилли болып уянды, яшавында туьрленислер болмага кереклер деген ой уйклап яткан кеше онынъ акылына терен синъди.

Ол бетин, колын ювып, бетявлык пан суьртинип, биялага караганда, ога оьзининъ шырайы баска болып коьринди. Бияладагы суьлдери ога сусын катырып турганы юрегин бир зат пан шертип алгандай ишин бийледи. Ас ишип, янъы костюм кийип, шифоньердинъ уьйкен бияласына каранды. Шырайына баягыша сус туьсти. Ол оьктемли болып, суьлдер кимди эске алдырады деп ойлады. Бек таныс шырай эди. Ол бияладан тайып, сонъ тагы да янасты. Эм ол шырайын ойлаганда, оьзин Русланнынъ шефине усаткысы келетаганын ок туьсинди. Ол неше бир кере шефтинъ юзиндеги сусты оьзиннен авыстыраяк болды, аман да ол таймады.

Эм ол бир якка узакка карап: «Мунадай каты болувга шалыспага керек! — деп явап тавып, тагы да оьзине карап, суслы шырайды коьрип. — Балаларга да каты болув керек. Олар ман оьзинъди юмсак юргистсенъ, бирший билмейдилер. Аталары болатаганынъды мутадылар», — деп оьзине акыл берди.

Юма эртеси куьн уллары келип, квартирадан эски муьлкти шыгардылар. Сервантты, шифоньерди, стоьлди, тумбочкаларды, олтыргышларды сыякта кир йыйылатаган темир контейнердинъ янына уьйдилер. Йолмамбет колларын джинси ыстаннынъ киселерине тыгып, уллары этетаган затларга карап турды. Сонъ квартирадан керексиз затларды шыгарып басладылар.

Коьптен бери кулланмайтаган электробритвады, эски каьртлер мен книгаларды Руслан былактырмага деп уьйгенде, атасы бирден ашувланып:

— Токтанъыз! — деп бакырды. Руслан турган еринде катты. Йолмамбет балконнан картон кутык аькелип, уьйилген затларды сонда йыйды. Улы серванттан алган эски сервиз бен, эски каьртлер мен альбомды колларына акыртын алганда. — Тийменъиз бу затларга! Ол меники! — деди кайтарып.

— Аллах уьшин! Сеники! Тиймеймиз, — деп Руслан, куьлкисин ясырып, затларды кутыктынъ касына салып, эки колын коькке коьтерди.

— Меним уьстимнен де куьлменъиз! Куьшелеклерди кувалагандай куваларман!

Эки улы да тындылар, аталары затларды картон кутыкка ясыратаганына сейирсинип карадылар.

Алик, ойланып соьйлейтаган баласы, атасын тынышландыраяк болып:

— Сен бизге ашувланма. Биз коьтере затты да сен айткандай этермиз. Ремонт кутылганша сен бизде турмага боласын? — деп сорады.

— Керек тувыл! Меним уьйим болып, баска ерде неге тураман!

— Кеште келип, конмага боласынъ? — деп туьсиндирди Алик.

— Уьйсиз канъыма болгаманма! Мен уьйимде конаякпан!

— Биз диванды да шыгараяк боламыз? — деп тынълавлы давазы ман Руслан сорады.

— Йок! Уьйинъиз болып, аьелинъиз бен сиз де уьйинъизде конынъыз! Ол аьдет! Анда-мунда конманъыз!

— Аьше, савлай муьлкти киргитсек, диванды шыгарармыз, — деди Руслан.

Уллары кеткенде, эсикке бирев сокты. Йолмамбет эсикти ашканда конъысы Хасанды коьрди. Конъысы карт кирип, уьйди карады.

— Йолмамбет, сен муьлкти таслайсынъма? Карайман улларынъ муьлкти контейнердинъ касына уьйгенлер? — деп ол сорады.

— Мен тувыл, улларым таслайдылар. Биразлай янъы муьлк аькелееклер, — деди Йолмамбет.

— Мен не зат уьшин келдим. Эгер сага олтыргышлар керекпейтаган болсалар, мен оьзиме алсам, болаякпа? Менде уьш пешли квартирам бостай болып турады.

Бирший йок.

— Элбетте, ал Хасан. Суьйген затынъды ал, — деди Йолмамбет.

Хасан пештеги диванга карап:

— Бу диванды тасламайдыларма? — деп сорады конъысы.

— Соьле-аьли мага бирерде ятпага керекти де, а деп, оны да таслаякпыз дегенлер.

— Йолмамбет, меним уьйимдеги диваным да тегеран бир турады. Сеники ога коьре берк? — деп соравлы карады ога Хасан.

— Муьлкти аькелселер, мен диванды сага киргистсинлер дермен. Олар баьри затты тасла дегенлер.

Уьйтип этип болама, аьше? — деди айыплы даваз бан Йолмамбет.

— Сени каты кысканлар, карайман да!

— Дурыс. Суьйтип керек болса, билмеймен?

— Алсынлар! Акша олардыкы да. Сен оларды оьстиргенсинъ, карасынлар. Солай керек! Эриспе. Меникилер мага акша йибередилер: сол акшадынъ яртысы квартирге тоьлемеге етеди, анав калганын уьйдеги йыяды. Кара куьнге деп йыяды. Эне, кара куьнимизди саклап яшаймыз. Ярык куьнге акша йыймага керек! Ремонт этсенъ — сен бир яс пише ал, уьйинъе аькел.

— Ойланмага керек, — деди соравлы болып Йолмамбет.

— Несин ойланаяксынъ?! Сен ойланатаганынъ узак заман кетти! Сен кадер эркек ялгыз турмайтаган... Аьруьв, диванды соьйлестик! Бирев алмай, барып олтыргашларды да алайым, — деп Хасан шыкты.

Шакырылган усталар квартирадынъ ремонтын уьш куьннен битирдилер. Яшайтаган пештинъ полына клеткалы саргылт туьсли ламинат тоьседилер, савлай иргелерине ярык обойлар ябыстырдылар, казанпеш пен ванныйга йылтыравык моргылт плитка салдылар. Сантехниклер кранларды, дуьдиклерди, аякйолдагы олтырады авыстырдылар. Русланнынъ муьлкин аькелген аьдемлер басында Йолмамбеттинъ диванын Хасаннынъ биринши шарлактагы квартирасына туьсирдилер, сонъ уьйге моры туьсли муйис болып ясалган юмсак диванды, кресло орындыкты, ак шкафты, китаплар туратаган уьндириклерди, компьютер стоьлди эм тыгырып юретаган кресло олтыргышты киргисттилер. Казанпешке де иргедей ясалган шкафты, ялпак сисели стоьлди, акшыл туьсли олтыргышларды аькелип, курылаяк затларды курап салдылар. Уьйдинъ иши сол саьатлей де ярасык болып коьринди, янъы затлар онъайлы яшав аягы ман басып квартирага келгенин билдирди. Руслан муьлк аькелетаганлардынъ артларыннан туьсип, оларга кыйын агын тоьлеп, машининнен пакет алып кайтты. Ол пакеттен шыгарып, янъы спорткостюмды яйып коьрсетип, атасына созды:

— Ма, оьлше. Сага келиспеге керек, — деп. Йолмамбет оьлшеди. Спорткостюмнынъ артында баслык бар эди.

— Бу костюм сага келиседи, а мен баслык пан кайтип киеекпен?

— Атам, соьле мода сондай. Эсли аьдемлер де мунадай костюмлар ман юредилер. Сен солар ман эртеникте языларсынъ, шабарсынъ.

— Йок. Мага меним триком келиседи, — деди унамай Йолмамбет.

— Трикоды тасламага керек, — деди улы.

— Мен сага тасларман! Белки, мени де бирге тасларсынъ?! — деп ашувланды атасы.

— Кайттым-састым. Суьйгенинъди эт! — деп атасын оьзге зааландырмаяк уьшин кетпеге асыкты.

Костюм уьйде калды. Улы кеткенде, ол каьр этип уьстине эски трикосын эм туьси энген футболкасын шыгарып кийди.

— Мага оьзимнинъ кийими ярайды. Уьйренген затларды этпеге керек, — деп биялага карап, оьзин тыншайтаяк болды.

Аман да эртеникте шыдаялмай янъы спорткостюмды уьстине кийип, биялага карады. Костюм оны ясартып, салпыраган кевдесин йыйып коьрсететаганын туьсинди. Эм эски трикосы ман футболкасын газетага орап, балкондагы картон кутыкка тыкты.

— Куллыкка керегип олтырар, — деп оьзине айтса да, шанълы куллыкка шыкпаягын билген.

Эм ол сол эртеникте янъы спорткийими мен уьй тоьгерегинде айланып уьйге кайтты. Кайтканда, оьзимнинъ яшавымды туьрлендиреек болсам, ден-савлыккада демев этпеге керек деп, ол балконда отыз эки килограмм шеккен гиряды шыгарып коьринген ерге салды. Бир бес йыл артта ол сол эм онъ колы ман сол гиряды онар кере коьтеретаган эди. «Энтте коьтерип карарман» — деп мыратланды.

Алдын ол джинси ыстан, кроссовкалар тек яс аьдемлердинъ кийими деп турган эди. Сонынъ уьшин бу куьнлерде де соларды киймеге тартынды, ама улы ман туькеннен кайтканын эсине алып, уьстине кийди.

Ол паркка барып, таныс картлар ман расып олтыргышларда олтырды. Таныслары онынъ кийимине не зат айтаякларын карады. Эм ол олардынъ кийимлерине караганда, олар да джинси, кроссовка кийгенлерине сейири калды. «Эй-гей, ол мен артта калган экенмен, аьдемлер суьйтип кийинедилер экентагы!» — деди оьзине.

*     *     *

Ремонт этилип кутылганнан бираз заман кеткенде, Йолмамбет каралдыда Хасанды коьрди. Моры коьйлек, териден енъсиз шонтык, кара шуга ыстан, аягында туьси кеткен ботинкалар, басында тоьгерек кийиз топтай (топтай — тюбетейкадай бас кийим) — онынъ куьнделик кийими уьстиннен туьспейтаган эди. Ол аьли колында таяк ыслап, Йолмамбетти коьргенде, олтыргышта яткан ак пакетти коьтерип, ога суьйинип карады.

— Йолмамбет, мен сени саклайман. Диван уьшин савбол! Уьйдегим мунавын сага берерсинъ деген. Мунда коньяк сисе, янъы писирген хышинлар бар. Ол сага деп, разылыгын билдиреди.

— Хасан-ага, койтагы соны. Не уьшин мага савгалав этпеге керек? Мен сол муьлкти таслаяк болган эдим де, неге суьйтип кыйыналдынъыз?!

— Мен сага коньяк салмайман да, оны пишем муьсиревли экенин коьрсетеди. Мен оьзим ишпеймен, а сен иш, алал болсын!

— Мен де сийрек ишемен. Яс заманда да уьйкен тойларда да бир-эки рюмкадан коьп увыртлаган йокпан.

— Сен оны кой! Бу берекет кайтарылмайтаган!

— Мен ялгыз ишеекпенме? — деп куьлемсиреди Йолмамбет.

— Юр, аьше, меним уьйимге. Мен шай ишермен, сага да дирек боларман, — деди Хасан.

— Кой, эсли пишенъди кыйнап не этемиз. Мага барайык. Этилген ремонтты да коьрерсинъ?

Хасан пакетти коьтеремен дегенде, Йолмамбет алгасавлы колыннан пакетти алып:

— Сен таягынъды коьтер, а мен мунавын алайым, — деди.

Олар асыкпай экинши шарлакка коьтерилдилер. Йолмамбет пакетти казанпештинъ стоьлине салды.

Хасан таягына таянып, юрип, уьйдинъ ишин карады.

— Эртеги! — деп конъысы казанпешке кирип, стоьл алдында турган олтыргышка олтырды. — Бек ийги эткенлер! Муьлк те ийги!

— Бу улларым. Басларына кайтип сондай ой келген? Мен ремонтсыз да яман турган йокпан, — деп Йолмамбет газ пешти ягып, отка шайникти салды.

— Болсын, болсын! Дурыс! Аталарын карамага кереклер. Боьтенде, сен ялгызсынъ, сага демев керек.

Янъыларда сенинъ турмысынъ акында соьйлеек болдык та. Мине, соьйлемеге амал да табылды.

— Балаларым да сен айтканды айтадылар, — деп Йолмамбет пакеттен коньяк сиседи эм хышинларды шыгарды. — Хышинлар ип-исси экен, — деди.

— Писирилгенли коьп заман кетпеген, — деп Хасан баслаган соьзине кайтты. — Олар суьйтип соьйлейтаган болсалар, акыллы балалар!

— Мен де олар акылсыз деп айтаялмайман. А мен олар уьшин биревди де излемеймен.

— Анъламадым? Солар уьшин неге болады? — деп сейирсинди Хасан.

— Олардынъ аналары уьшин, онынъ эстелигин юрегимде бузаялмайман, оларды да кайгырткым келмейди, — деп шырайына шуьш эндирип, Йолмамбет рюмкаларды шыгарып стоьлге салды.

— Не зат дединъ? Яде акылыма пудра шашаяк боласынъма?! — деп апаты кетип, конъысысына карады.

— Эгер мен уьйленсем, мен аналарына кыянатлык эткендей коьринеди де, — деп Йолмамбет пышак пан хышинларды кесек-кесекке тилди.

— О-о-о! Сен эки юзли экенсинъ! Сага сенинъ балаларынъ ялгыз турма, биревди аькел дейдилер, а сен балсынасынъ! — деп давазын коьтерди конъысы. — Куй мага да коньяктан! Бираз! Мунадай оьтирик соьзлерден сонъ ишпесем болмас! — деди ашувланып.

— Мага уьйленув акында ойлар келедилер, тек йигерим батпайды, — деп Йолмамбет коньякты рюмкаларга куйды.

— Коьп ойланма! Ялгызды аласынъ да — битти-кетти. Мен сенинъ ясынъда биршийге де карамаганман, — деп Хасан рюмкасы ман уьйдинъ иесининъ рюмкасы ман согыстырды. — Иш! Алал болсын! Савлыгынъа демев болсын! Яшавымыз шешекейдей буьрленсин! — деп ол рюмкадагы коньякты ийискилеп, артка стоьлге салды. — Мага болмайды! — деп.

Шайникте сув кайнады. Йолмамбет шай пакетлерди салып, шашкелерге сув куйып шай этти. Хасан шашкесин алдына ювык коьширди.

— Печенье мен иштагы, — деп Йолмамбет таьтли затлар салынган вазады йылыстырды.

— Печенье мен де болаяк, — деп карт печенье алып тиследи. — Мен сенинъ ясынъда бу затлар акында коьп ойланып юрген йокпан. Сен неше яска келгенсинъ?

— Сен ша?

— Мен сексен уьштемен. Мен сеннен бир йырма бес яс уьйкен боларман?

— Йок. Йырма яс та болмайды уьйкенлигинъ, — деп Йолмамбет ишип, кесек хышинды шайнады.

— Кене де яс баласынъ коьтере де. Аьруьв, шайна! — деп Хасан уьйдинъ иеси хышин егенин карап турды. — Куй тагы да! — деп буйырык берди.

Йолмамбет куйып, рюмкасын толтырып, коьтерди.

— Ийгисиннен болсын! Иш! — деп ишкенин карады. Йолмамбет ишип, уялган давазы ман сорады:

— А сенде балаларынъ барма? Биревди коьрмеймен сизде! — деп.

— Бар! Менде неше бала барын бирев де туврасын билмейди. Мен он бир кайта уьйленгенмен, — деди куьлемсиреп конъысы.

— Бек сейир! Фатима-абайымыз сол затка кайтип карайды?

— Карай-карай коьзлерининъ майын таьвескен. Сен де коьп карама! — деп куьлди карт.

— Мен кимге караягымды энтте билмеймен, — деп Йолмамбет куьлип, яваплады.

— Бизде буьгуьнги уьйдеги мен ортак бала йок. Биз кеш табылыстык. Ол да, сендей болып, меннен йырма яс кишкей.

— Сонъгы заманда мен оны шыгып та коьрмеймен? — деп сорады Йолмамбет.

— Аяклары авырыйды да. Шайды ишип болдылар.

— Соьле сенде аьруьв болган. Квартиранъ ярык болды. Алдын сенде бек куьнъирт эди. Биревди аькелсенъ, тагы да бек ярык болаяк. Бек созба. Йигерсиз болма. Бир еринъ авырмайма? — деп конъысы Йолмамбеттинъ ымлап сорады.

— Йок! Аллага шуькир! Баьри ерим де сав, мен тек кайтип янасаягымды билмеймен?

— Кайтип янасаягымды билмеймен деген не зат соьз?! Эркек болув керек. Эм аз соьз болсын. Туврасыннан айт: «Мен боламан, а сен яшап боласынъма?» деп, тартынма. Сонъ майда тыгырган калакайдай болар онъай!

— Мен суьйтип соьйле алмаспан.

— Неге экен? Белинънен тоьмен ягынъ калайды? Болама?

— Ол болады.

— Болатаган болса, йыр йырлап атыласынъ алдыга! — деп Хасан мыйыкларынынъ муртларын бармаклары ман туьзетип. — Мен сага яшавымда бир болган затты хабарлайым, — деп ол соравлы карады, ама явап сакламай, колын силкип, айтты. — Бир он йыл артта уьйкен улларымнынъ бириси мени бир ийгиликке шакырды. Меним туьвеншерим тувганына той эткенлер. Улым кой да сойган, халк та йыйган. Шакырганлар мени, а мен кайтип бараягымды, айткан йоклар. Халк айткандай, авызынынъ ушы ман айтканлар. Мен де сага кайдай, олар коьлик йиберерлер деп карамадым, йибермеске де болаяклар да. Сонынъ уьшин бакыл этип автобус пан барарман деп токтастым.

— Ол заманда бек те яс та тувылсынъ. Етпистен арткан боларсынъ?

— Дурыс. Ол меним яслыгым. Автобуска миндим. Карайман, алдыда олтырган бир кавдыраган куртка турып, мага орын берди. Яратпадым суьйтип эткенин. «Сен неге серпилесинъ?! Не болган, ушып тургандай?! Сен меннен де уьйкен боларсынъ? Олтыр орынынъа! » —деп ол олтырган олтыргыштынъ артындагы бос олтыргышка олтыраяк болып. Аман да куртка да кытымыр, турып, мага орын берип, оьзи артка олтырды. Мен разы болмай, тыныш таппай, алдыдагы орынга олтырдым. «Сен, Хасан, мени танымадынъма?» —деп уялшанъ даваз бан сорады куртка. «Йок» —деп энтте ишимге сыймай олтыраман. Сонда ол: «А биз тек таныс болмаймыз. Мен эллинши йылларда сени мен бес йыл уьйинъде яшаганман», —деп те туры. Мен адаладым, аьруьв этип ога карадым: «Йок. Эсимге туьсире алмайман », —дедим. «Сол заманда ананъ яшатпады. Мага бала таппаган уьшин Каратон дейтаган эди». Анам айтпага болаяк эди, ол меним яшавымга кирисип турган эди. «А мен, сеннен кеткенде, баскага барып, доьрт бала таптым. Эндиги йиенлеримди де карайман. Коьресинъме, кайтип болганын?» —деди куртка.

—Аьше, кайтип сен оны танымадынъ? —деп куьлди Йолмамбет.

—Мине оьлтир! Танымадым. Мен оннан сонъ тагы да тогыз пише алган эдим. Кайтип таныйыксынъ? Онынъ басындагы шашлары ак, кара бети савлай тыртык, эки явлык та байлаган. Яс заманында ол ярасык эди, шашлары кап-кара, эти ап-ашык эди. Бир усаган ери йок.

—Бек аьлемет хабар! Бес йыл бирге турып, танып болмайма?

—Аьше, танымадым! —деп Хасан куьлемсиреди.

— Бир уьйде тургансынъ, бир орында яткансынъ да? — деп Йолмамбет куьлгенин токтатаялмады.

— Сонынъ уьшин айтаман. Сен пишелерден тартынма. Олардынъ яшайтаганы оьзи де танысувдынъ эбин табатаган. Баскаларды бираз козгамага керек, олар да ябысатаганлар. Басынъды алаялмайтаганлар да боладылар, яшагынъ келгенди, сол саьат тербияла, айтканынъды эттир. Олар басында савлайы да балсынадылар. Сени оьзине тийисли тувыл деп коьрсететаганлар бар, сондайларды бойсындырып алмага керек. Олар коьтереси де эркектинъ йигитлигине карайдылар.

— Ол кайтип? Куьшинъди коьрсетпеге керексинъме?

— Неге куьшинъди? Сулыбынъ ман да болады. Хасаннынъ хабары да, акыл бергени де Йолмамбетке ярады. Яткан заманында ол уйклаяктан алдын пишелер акында ойланып шыкты. Эм ойлай-ойлай баягы Лейлада токталды. Ама эсине кыскаяклы басына касинке, коьзлерине кара коьзилдирик салып келсе, коьнъили бузылды. Ол суьйтип эткенине оьпкелемей болмады. Эртеникте Йолмамбет алдынгы маршрутын сайлаганын оьзи де анъламады. Боьтен де, Лейла орамда коьрингенде, коьтере де саьспеклеп, тегаран бир оьтпек сататаган туькенде ясырынды. Сонда ол озганын карап, туькеннен шыгып, акыртын артыннан адымлады. Кыскаяклы куллыгы бетке бурылганда, токталды.

Бираз заман карап, парк бетке кетти. Олтыргышка олтырып, барсеткасыннан телефон шыгарып, ол Джанболатка тел сокты.

— Джан, мат алгынъ келмейим? — деп сорады.

— Коянлар былтыр ювас эдилер, Йома. Сен мени дайым да енъетагандай касынъдагы йолдасларынъа коьрсетеек боласынъма?

— Йок, мен ялгыз парктта олтыраман, касымда бирев де йок, — деди Йолмамбет.

— Аьше, кимге копыйысыйсынъ. Ондай аьл сенде болмага керек тувыл. Сонъгы кере мен сага неше партия кыстырдым?

— Ол кайзаман? Мен мутканман. Сондай йигит болсанъ, кел, буьгуьн бир— биримизди сынармыз?

— Элбетте. Йолыгысымыз туьрлендирип болмаган ерде. Уьш саьатте суьнъидей кадалып турасынъ. Олар дайым да деп кажавласып соьйлегенлер.

Эм соьйлескендей Йолмамбет уьш саьатте беседкада карап турды. Джанболат бир он минутка кешигип келди. Ол машинди токтатканда, бир неше заман шыкпай, беседкада олтырган Йолмамбетке карап турды.

Ол янъыша кийинген досыннан эске келеялмады. Сонъ эсин йыйып, машиннен шахмат кутыкты алып, адымлады. Йолмамбет турагалып, алдына шыкты. Джанболат тагы да йолдасынынъ кийимин следовательдей тергеп карады, сонъ юзине коьзлери мен тигилип, шекленуьвли сорады:

— Бирший болганма? Сен оьзинъе усамайтаган болгансынъ?

— Йок, бирший де.

— Муна уьстинъдеги бага джинсы, бага кроссовка, басынъдагы кызыл папак? Ол неди? А мунавы ша, колынъдагы пишелер юргисткен радикюль кайдан келген?

— деп куьншилеп сорады Джанболат.

— Бу барсетка. Соьле мунадайды эркеклер алып юредилер. Мен ишинде телефон, сигарет, зажигалка, ашкыш юргистемен.

— Сол барсетканъ да таза териден ясалган. Баа болар? Яшавынъ туьрленгенме?

— Туьрлендиремен, — деп даьткесип, Йолмамбет сигаретин тартып, коькке каратып туьтинин шыгарды.

— Ого! Сенинъ шырайынъ да баска болган. Сен, Йома, куркульсинъ! Ясыртын миллионер! Сондай экенинъди билген йокпан?! — деп Джанболат куьнлегенинъ коьтере де ясырмады.

Оьзге ол бирший де сорамады, шырайын сусландырды. Араларында сувыклык тувып, шахмат ойнап басладылар. Партиядынъ сонъында Джанболат досынынъ ферзин утты:

— Ма сага янъы яшав! Коян боьри болмайтаган! — деп уткан ферзин коьрсетип селекеледи.

— Тоьх-тоьх! Эндиги кайтеек экенмиз! Ферзьсиз кайтип ойнар экенмиз?! — деп Йолмамбет бек кайгырганын коьрсетти. Аман да тагы да бир фигура ман юргенде, досына мат салды. Ферзьди ол ойланып, мат салаяк уьшин бергени ашыктан ашык билинди.

— Караш ога! Деп капканлар салып ойнамага бирев уьйреткенме?! — деп оькинишли айтып, Джанболат, шахмат фигураларды янъыдан тизди.

— Билгенимше шалысаман. Оьзимди туьз йолга шыкканман деп санайман.

— Туьз йолды мен сага коьрсетермен! — деп ашувланды досы.

Экинши партияды ойнадылар. Бу партияды да Йолмамбет енъди.

— Караш ога! Язык королимди коьтере де кувыска аькетип тыктынъ! — деди айлак та саьспеклеп Джанболат.

— Мен суьйтип алдында ойнаганман да! Сен ямагатшылык исинъе коьнип, эсинъди йоясынъ. Кел, уьшинши партияды ойнайык, — деди аьрзекерсип Йолмамбет.

— Сен озган йол енъенинънинъ бересесин алаяк боласынъма. Мен ол йол уьш кере енъдим. Эсинъде турсын. Йок, мен сени суьйтип кувандыртпаспан.

— Биз дайым да уьш партия ойнаганмыз.

— Йок. Болды. Мен авылдан арып кайтаятырман.

— Сен оьзинъдикинде болдынъма?

— Болдым!

— А мундагы каладагына бармадынъма?

— Йок. Меним исим соьле авылда. Эки якка кыдырмага заман болмайды, — деп Джанболат шахматларды кутыкка йыйып баслады.

Йолмамбет те колласты:

— Сен етисесинъ деп ойлагаман. Алдынгыша ырылдатасынъ деп ойладым.

— Сага не? Оьзинъе тап та, ырылдаганын коьрерсинъ! — деп Джанболат ашувланып йолдасына йогардан карады.

— Мен булай айттым, — деди Йолмамбет юмаклы карап.

— Сен сонынъ акында калай коьп сорайсынъ?! Оны бир таныйтагандай каптырыласынъ? Таныйтаган болсанъ янас. Мен карсы болмаспан. Тек ол сендейди касына ювытпас.

— Мен ол ким экенин де билмеймен, — деди Йолмамбет сувык болып. Сонъ болган соьзди муттыраяк болып, келмей турып, йолдасыннан билгиси келгенин сорады. — Эситесинъме, Джан, сенникиндей койы ясыл «Маздалар» бизим калада коьппе?

— Мен сынъар биревди коьргенмен. Ол да налог инспекциясынынъ начальнигининъ улындыкы, — деп тез яваплады Джанболат.

— Улы яс аьдемме?

— Аьше, яс. Булай саргылт шашлы басы. «Олимп» деген рестораннынъ алдында дайым туратаган. А сен неге сорайсынъ?

— Булай сорайман. Мен коьп болмай сеникиндей машинди каладынъ ортасында коьрдим. Машин айдавшы сен карарлы эсли киси. Тек басында койы моргылт шашлары бар эди.

— Сен оны аьруьв коьрдинъме? — деп тынышсызланып сорады йолдасы.

— Йок. Ол Спартак атлы орамнынъ аргы ягында токтаган, а мен баска ягында турганман. Сыпатын айырмага узак эди.

— Ол заманда ол ким экенин кайтип билеексинъ. Сондай эректен аьдем танып болама? — деп йолдасы шекленип карап, бирший уьшин кылпысып, басын тоьмен салды.

Йолмамбет ол басын коьтергенин саклады, а коьтергенде, онынъ шуьш энген юзине карады, йолдасы карамы ман раскысы келмей юзин ясырды, орамда коьрген киси Джанболат болмага болаягын ок сезди.

— Сени аькетейим? — деп калтыраган давазы ман сорады Джанболат.

— Йок, мен яяв бармага боламан, — деди Йолмамбет.

— Аьше, оьзинъ кара, — деп досы машин бетке адымлады.

Олар олтырган ерден тек бир йол калага баратаган эди. Окында Йолмамбет юргиси келип, машинге минмейтаган эди. Соьле-аьли Джанболат машинасына мингенде, эсигин бек кагып, явып, досына оьзге карамай, кетти.

Бу ойнаганнан баска йолдаслар тагы да коьриспедилер. Йолмамбеттинъ юреги бу заттынъ ызы болаягын сезди. Тек сонынъ уьшин Лейлады коьрмеге керек экенин анълайтаган эди. Сол йолыгыс та эне-мине болаягы янына тынышлык бермеди.

*     *     *

Сол кеше туьн ортасына дейим коьк гуьрилдеп, айындырык яркылдап турды. Танъ атканда, каты ямгыр куйып явды. Эртеникте булытлар шашылдылар, ярык куьн коьтерилип, яйма шувагын яйды. Йолмамбет биркоьзин ашып, бир юмып, тургысы келмей, балконга шыккан ашык эсигине карады. Сыяктан келген куслардынъ шыйкылдаган сеслери ога бирший айткысы келгендей оны орыннан тургысттылар. Ол коьнъилленип, сувык сув ман бетин ювып, сонъ балконга шыгып, уйтылды: колларын яйып,шоьнъкип, бир аякларын коьтерип, аяларына тийгистип, гиряды алып бир неше керен коьтерип. Боьтен де, гиряды коьтермеге Йолмамбет суьйген эди, сол заттан кевдеси айлак язылатаган эди. Онынъ балконы каралды бетке караган.

Каладынъ артыннан калашылардынъ бир шарлаклы уьйлери орынласканлар, уьйлердинъ тоьгереклеринде емис тереклердинъ шешекейлери атып, ярасыклык яядылар. Энъ алыста тав этеклер коьрингенлер. Йолмамбет балконда терен тыныс алып, бир кесек заман турды. Шешекей аткан тереклердинъ ийги ийиси балконга да еткен, бираз елемик болса, тав этеклер беттен сонда оьскен кымызлыктынъ бек сейирли ийиси келди. Йолмамбет авага коьнъилленип, ийги ийислерди тоймай ийискилеп, табиатка сукланышлы карады.

Буьгуьн ол эртенъ мен Лейла юретаган орамга барып, оны токтатып, соьйлеек даьмеси бар эди. Сол ой акылын бийлеп, ол шай ишти. Сонъ джинсиларын, коькшил кофта кийип, бираз уьй ишинде кезинди, тагы да айтаяк затларын аьруьв этип акылында кайтарып, биялага карап, кайдай шырайы ман соьйлеегин сайластырды. Сол вакытта ол, оьзи де билмей калды, кайдай да бир куьш оны орамга караган терезе бетке тартты. Ол яшаган уьй орам бойына тартылып турган.

Онынъ квартирасынынъ терезеси кубылага каратылып, коьлденен муьйисинде эди. Ол карап, кубыла беттен келетаган таныс кыскаяклы суьлдерди коьрип, сейирсинди. Ийнанмай, коьзлерин уйкалап, тагы да карады. Ол Лейла эди. Онынъ уьстинде кара шешекейли саргылт шыба, колында кызыл туьсли кол сумка.

Аякларындагы алтын туьсли бийик оькшели туфляды батырмаяк уьшин, ол батпак сувлар арасында куры ерлер тавып келеятыр эди. Уьйге етпеге бир юз абыт калган эди. «Каратага сени! Анъшыга карап анъ шавып келеди! Бизим орамга ол кайтип адаскан экен?» — деп аятта кроссовкаларды кийип, уьйдинъ эсигин де киртлемеге мутып, шавып шыкты. Яс аьдемлердей басамаклардан ушып туьсип, тыста болды. Сыякта, оны коьрмеген кыскаяклы ювыклап келеятырганын, терен тыныс алып саклады. Кыскаяклы тротуардан басын коьтергенде, узакка карап, уьйден шыккан эркекти баягыша эслемеди. Кыскаяклы онынъ касына еткенде:

— Кайдай ел мен сени биз бетке аькелди? — деп систей кадалып сорав берди.

Лейла болса, колы ман тегис этилип таралган шашларын сыйпагансып, адалап эркекке карады, Йолмамбетти танып, колындагы кызыл сумкасын белине кысып:

— Мен бу бетлерде яшайман. Булайда, ювыкта меним уьйим. Куллыкка бараятырман, — деди.

— Сен бу бетте юрген йоксынъ, а мен бу уьйде тураман,

— деп уьйине коьрсетип, йигерленип мактанышлы айтты Йолмамбет.

— Мага сенинъ каерде туратаганынъ керекпе?! Яшайсынъма, яша да тербе! — деди уьйкенсиреп Лейла.

— Сен кайтип соьйлейсинъ? Биз конъысы болып туратаганымыз уьшин бизим арамызда да ювыклык болув керек, — деп Йолмамбет кыскаяклыдынъ йолын бувды.

— Сол куры етиспей туры! — деп Лейла касыннан оьтпеге амал изледи.

Йолмамбет эки колын яйып, оьткергиси келмейтаганын коьрсетти:

— Сен, Лейла, анъламадынъ! Бизде сени мен конъыслар ара болатаган ювыклык болув керек!

— Сол куры етиспей туры! Меним атымды да калай енъил айттынъ, биз бир-биримизди аьруьв таныйтагандай этип. Экиншилей, ювыклык оьзи оьзиннен болмайды, оны туьзбеге керек. Сендей болып, авызына келген соьзди айтпай! Коьзлериме коьринмеген болсанъ, коьтере де ийги болаяк эди!

Йолмамбет кыскаяклы ашувлы соьйлегенине тамам сондай явап бермеге карады:

— Суьйтип пе?! — деп ойланып, басын коьтерип, Русланнынъ шефиндей, суслы карады.

— Кайтип карайсынъ сосы сен?! Ийт мысыкка карагандай! — деди ашувын алып Лейла.

Йолмамбет оны эситпегендей, акыртын соьзлерди таптап:

— Йок! Мен сага мысык ийтке карагандай карайман!

— Не зат?! — деп кыскаяклы сумкасын коьтерип ясканды. — Ол мен ийтпенме?! Сен оьзинъ ийтсинъ! — деп сувырылып кетеек болды.

Аман да Йолмамбетке кыскаяклыдынъ соьзлери шыкыйына бек тийген эди эм ол ашувын алгысы келип:

— Ол сизинъ орамынъызда ийтлер ырылдасадылар! — деди.

Лейладынъ кулаклары эситкени ишин авдарды, онынъ тынысы битип, ясыл коьзлерининъ отлы карамы эркектинъ бетине тигилип карады. Сонъ шекли болып:

— Кайдай ийтлер?! — деп давазын коьтермей сорады.

— Мен булай айттым.

— Йок! Сен сонъына дейим айт айтаягынъды?

— Мен булай айттым. Соьзинъе карсы, — деди Йолмамбет, ишиннен сескенип те алып.

Кыскаяклы соравлы басын коьтерип:

— Караш ога! Уьстине янъы кийим де кийген. Мага коьринеегинъди билип пе?

— Мен дайым да суьйтип кийинемен. Сен меним орамымнан озаягынъды кайдан билейим?

— Мен бу орам ман барганым? Бизим орамды савлай сув алган, юрип болмайды.

— А мен ойладым... — деп Йолмамбет сонъына дейим айтаягын айтпай, соьзин уьзди.

— Сен не зат ойламага болаяксынъ? Не зат?! Юмаклар ман неге соьйлейсинъ??! — деп баягыша давазын коьтерди.

Йолмамбет те ишиннен шыкты:

— Йок юмак! Мен тувра соьйлейтаган аьдеммен, ол баскалар басларына париклер саладылар, коьзлерине, таныттырмаяк уьшин, кара коьзилдириклер киедилер! Лейла саьспекледи, турган еринде катты, ама явапсыз калдырмады:

— Сонъынаший ашып айт! Токталма, Йо-моё! — деп.

— Мен Йо-моё тувылман! Меним атым Йолмамбет, бек ювыклар мага Йома дейдилер.

— Аьруьв, Йома! — деп тиленди Лейла.

— Мага сен меним атымды айтканынъ эндиги ярайды, юрегиме лаьжин болып тиеди, — деп Йолмамбет балсынып йогардан карады.

Лейла акыртын эринлери мен йыбырдап сорады:

— Ийт акында коьплер билеме? — деп. Йолмамбет капылар бузылып, енъув ювык экенин сезди:

— Меннен оьзге энтте бирев де билмейди.

— Энтте дегенинъ не? Энтте билмеге боладылар, солма? Шантаж этесинъ, Йома. Огырлы эркеклерди табув кыйын экен?

— Сен меним акында яман ойланма. Мен сага аьруьв карайтаган эдим. Сукланатаган эдим сени мен!

— Эндиги ша? Ишинъ шыктыма? Биз бес такыйка да соьйлемеймиз де?

— Мен баска зат акында... Сен коьп шыдалмаяганынъды айткым келеди.

— Сен тувра шаьат болгандай айтасынъ, — деп Лейла ялбарган сыпат келтирип, йылы аясын эркектинъ коькирегине тийгистип. — Айташ, Йома, сага не керегин? — деп юмсак давазы ман сорады.

— Мага коьп зат керек. Тек мен шантаж этпеймен.

— Аьше, бу шантаж болмай неди? — ...

— Явап табаялмайсынъ. Мен сага бир зат та айтпайман. Эм айтпаспан. Мен билмеймен кайтип сага бу хабар еткенин, ол болганым, болмаганы да белгисиз де, тек мен сол затты баскалар эситкенин унамайман. Сага не керек?

— Сен оьзинъ билетаган болсанъ, неге сорайсынъ? — деп кайтип уят кепте яваплаганын, сондай йигер ога келгенин оьзи анъламады.

— Аьше, кайдан бизге наьсип келеек? — деп кыскаяклы айып эткенин коьрсетеек болды.

Ама Йолмамбет артка кайтпага шаппады:

— Мен не? Сенинъ сырынъды билетаган косагынъ бар?

— Кайдай мага ол косак?! Бу затта энъ яманлык сонада да. Ол мага тел согатаган эди. Мен ыгымды бермей турдым. Сонъ мени мен йолыгыслар изледи. Сонъгы кере мени сол паригими мен куллыктынъ алдында карады. Сол зат мени аьвликтирмеге аз калды, ога куьлким де келди, озим де бек састым. Кайдан парик алганынъ билеек болып кызыксындым. Бизим опырамага аз калган театрдан парикти урлаган экентагы.

Эндиги директор соны излейди. Тагы да бир кесек затлар йок болган деп, милицияга аьризе де язган. Эндиги парикти тапсалар, ога баска затларды урлаган деп, соравга келтирееклер.

— Суьюв куьшли — билесинъ! — деп Йолмамбет йырдынъ соьзин айтты. — Ашыкярлар кавысаяк уьшин не де этеек экенлер! Ол да шынты йигит! Бир заттан коркпады. Эгер урлавы ашылса, кайтип ямагатшылыкта Бийик меджлисти аткараяк экен?

— Кайдай косак, кайдай ашыкяр? Онынъ авылда да кыскаяклысы бар, мен оны янъы билдим. Токта, мен энтте онынъ авызын йыртарман! Мактанган деш?! Суьйтип соьйлесип барганда, подъездттен конъысы Хасан шыкты. Ол таягына таянып, касларыннан озаятырганда, бир-эки кере тамагын кырды эм Йолмамбетке макуллап басын ийди. Эм оьзине айткандай:

— Аьруьв! — деди. Коьз де кысты, бир уьш метрде олардан тыныс алаяк уьшин токталды. Лейла токталган картка сескенишли карап, Йолмамбет бетке ювыклап:

— Бу ким? Не зат ога керек? — деп енъиннен ыслап, тагы да бир каза келмеге болады деп коркынышлы сорады.

Йолмамбет кыскаяклы ога колы ман тийгенин яратып, уьндемей турды. Хасан басын уьй бетке бурып, биринши шарлактагы терезеге коьрсетип:

— Йолмамбет, мен оьзимнинъ тереземнен карап тургаман. Ис биткенге усайды? — деп сорады.

— Энди де йок, — деп Йолмамбет, Лейла онынъ колын тагы да берк кысканын сезип, яваплады.

— Аьше, аз калган. Баьтирликке бир абыт этуьв керек. Бир адым этесин де, фашистлердинъ дзотын коькиреги мен ябасынъ. Эл сени мутпас!

— Не зат акында соьйлейди бу агай? — деп калтыравык давазы ман сорап, коркынышлы картка карады. Хасан да коькке соьйлегендей:

— Йолмамбет оьзининъ исин битирген демеге болады. Энъ уьйкен маьнеси — ап-акай оьзининъ разылыгы ман уьйинъе аькелинген! — деди.

— Мени бирев де аькелмеген. Мен оьзим бараятыр эдим.

— Сен соны следовательдынъ протоколына неше де айтпага боласынъ. Сен оьзинъ оьзинънинъ аягынъа басып, Йолмамбет турган уьйге еткенсинъ деп, бизим савлай уьй айтпага аьзир. Эндиги бурынгы замандагыларындай ямышыга орап ярамас. Конъысым, ашык эткенинъди колга алып коьтересинъ де, аькетесинъ!

Лейла ойнап соьйленгенди янъы анълап, Йолмамбеттинъ колын йиберди, аьлди юмсатаяк уьшин эм бир заттан да коркпайтаганын коьрсетеек болып куьлди:

— Ол мени коьтере алмас! — деп.

— Уьшинлей де? Белки, коьтерип болмайтаган болсанъ да билмеймен?! Сондай осалсынъма?! — деди Хасан козып эм анълавлы кыскаяклыга карап.

— Кайдан ога куьш келген? — деп картты комлап, кажымады Лейла да.

— Йолмамбет, неге уьндемейсинъ? Кала коьрсетеш?! — деп буйырык берди конъысысы.

— Уьйкенлер айтканнан сонъ! — деп Йолмамбет энъкейип, бир колы ман тизининъ астыннан, баска колы ман аркасынан кушаклап алып енъил коьтерди.

— Ой! Ол ойнап айтты! Мен де ойнап айттым! Йибер! — деп кышкырды кыскаяклы.

— А биз ойнап соьйлемейтаганмыз! Тез аькет! Мен бирший де коьрген йокпан, бирев де бир зат коьргени йок! Айда! — деп екирди Хасан.

Йолмамбет кышкырыклайтаган Лейлады колларында ыслап, шавып, экинши шарлакка минди. Басамакта шабатаганда:

— Акашадылар! Акашадылар! Кырсыз картлар акашадылар! Абреклер, кырсызлар! — деп Лейла тагы да кышкырды.

Тек эркектинъ берк кушагыннан сувырылаялмады. Йолмамбет аягы ман тебип эсикти ашты. Кыскаяклы апаты кетип, квартирадынъ ишин карап, ама эндиги бираз давазын тоьменлетти:

— Мен сизди, карт кырсызларды, олтыртарман! Меним улым ак уьйде куллык этеди, ол сизге коьрсетер коьрсетеегин! — деп колындагы сумкасы ман эркекти соккышлады. Йолмамбет оны аякларына салып, сумка ыслаган колды ыслап, кушаклады. Бек кысты. Кыскаяклыдынъ наьзик суьеклери тырсылдап сынар деп те коркып алып, онынъ юзине карады. Лейла адалап, эркек кушагыннан йибермейтаганына сейирсинип, эркектинъ коьзлерине карады. Карамлары растылар. Лейла Йолмамбет ыслаган затын колыннан йибермеегин анълады. Йолмамбет те аркасына Лейладынъ юмсак аясы тийгенин сезди. Сонъ кыскаяклы аягындагы туфляларын аягыннан ян-якка атканда, ол не этпеге керегин анълады. Бойы уьйкен болып коьринген Лейла баьпишсиз оннан маштак эди, Йолмамбет оны коьтерип диванга салды. Кыскаяклы енъил бойсынмайтаганын коьрсетеек болып, оны ойнап ювытпайтагандай юргистти.

— Сосы сен ырылдавынъды коймайды экенсинъ? — деп Йолмамбет уьстиндеги кийимин шешип баслады.

— А сен корлама! Мен сени олтыртпага боламан, — деп ол эркекти сынап, шешиндиртпеек болды.

— Энтте коьрермиз ким кимди... — деп Йолмамбет шыбасынынъ туьймелерин агатып, бас бетиннен шешип алды.

Кыскаяклы уьндемеди. Йолмамбет ол тагы да алысар деп коркып, кыскаяклы болса, ол тагы да саьспеклеп токталар деп коркып, бир-бирлерине шешинмеге ярдамластылар. Аман да экевинде де ойлангандай вакыт болмады.

*     *     *

Болганнан сонъ, кыскаяклы муьсиревлигин билдиргендей, эркектинъ елкесиннен сыйпап, ога йылысып бетине битилип карады:

— Менде сени мен бир зат болар деп акылымга да келгени йок эди.

— Мен де мунадай яман ис этермен деп ойланмаганман, — деп коьзлерин батлатып кыскаяклыдынъ ярасык юзине карады.

— Айтканынъды анъламадым? Сен не дейсинъ? Йолмамбет акылсыз кисиге оьзин усатып, авызын ашып, карамларын ян-якка атып:

— Айып этпе! Мени сен яманлыкка ийтединъ. Акылым авысканга усайды. Мен мунадай затты этип, аьдемлер алдында бетимди йоярман деп билген йокпан, — деди.

— Не затлар соьйлейсинъ, бетсиз?! Бу зат болганына мен шуьшлименме?

— Мен суьйтип ойланаман, — деп Йолмамбет шырайын коьтере де акылсыздыкындай этти.

— Йома, мен шаяман, а сен шуьшсиз намыслы эркексинъ? Юмсак коянсынъ? Солма? Кайттым-састым: юмсак кирписинъ?

— Йок. Мен сен айткандай айтпадым. Меним суьйтип айтпага тилим бурылмас.

— Аьше, не дединъ сен?

— Сен кайсы эркекти де орынга яткараяксынъ.

— Аьше, сол шая болмай кимди?! Йо-моё, сен огырсыз аьдемсинъ!

— Меним атым Йолмамбет, ювык аьдемлер мага Йома дейдилер. Мага аьдемлер бек огырлы аьдемсинъ дейдилер.

— Мен аьли Йо-моё деген соьзди ишимдеги ашувымды билдирип айтканман. Сага бирев огырлы аьдемсинъ дегенге мен бек шекленемен, — деп ойлап сорады. — А пишенъ сенинъ атынъды кайтип айткан?

— Алтыным! «Сага бирев етпес, шикаьрим!» дейтаган эди.

— Оьзинъе реклама этесинъме? Йок мен сага «Алтыным» деп айталмаспан, — деп Лейла куьлди. — «Сага бирев де етпес, шикаьрим» деген де уят болып коьринеек.

Йома, пишенъ аьдемлер турып, атынъды айталмаган, сонынъ уьшин кайтип ол сага айткан?

—Аьдемлер турып: «Балаларымнынъ атасы» деген. Бирерде: «Атам» деп те айткан.

—Аьше, эндиги мен де сага: «Атам» демеге керекпенме? Мен сенинъ балаларынънан эки кере уьйкенмен де? —деп Йолмамбетке карады. Ол да явап бермей, акылсызлардай йылмайды. —Неге ыржаясынъ? Мен сага бир зат деп атынъды айтпага керекпен де? Йок. Болатаган болса, мен сага: «Йо-моё» дейим?!

—«Ё-моё» деп орынга ятсак. Тез-тез де айтпага боласынъ.

—Кет, Алла сокпасын сени! —деп ол юмырыгы ман ийнине сокты. —Атам! Мен оьтирик эттим, атам, сени мен орынга ятып.

—Аьше, сондай шыдамсыз болсанъ, ким шуьшли. Мен сени кеширемен.

—Йо-моё! Эткен затымызга зийналык деп айтылады!

—Болатаган. Эндиги куьнанъды кетирмеге шалыс. Дурыс, суьйтип болды. Мен сага яраганман! Оьзинънинъ шыдамсызлыгынъ ман мени де куьнали эттинъ?

—Э-ге! Боьлепишлерге оралып ятканнан бери сени мен ятарман деп ойланганман, —деп Лейла эркектинъ соьйлегенин эркеледи. —Эндиги мен: «Бу коьп шыдаялмас» деп сен айтканынъда бир де шекленмеймен. Ол аз деп, язык Каирбекке авдараяк болгансынъ!

— Аьше, бек язык семиз кабан! Мен ол заманда сол соьзлерди айталган йокпан. Неге десенъ мен сени артык таза, ювас пише деп турганман.

— А соьле кайдайман? Эндиги мен намыссызбан, а сен юмсак кирписинъ?! Йок, мен сени мен баска ятпаспан!

— Ятаяксынъ! Ырылдасып ятаяксынъ!

— Ё-моё, кимге мени сен растырдынъ!

— Оьмирлерге раскансынъ!

— Каратага ога! Сенинъ карувынъ коьпке етердей!

— Сонынъ уьшин, аьруьв кыз, сага бас деп алдынгы резидентура ман байланысты уьзбеге керек.

— Ким мен? — деп анъламады Лейла.

— Ана театрды тонаган актёр ман! — деди катырып Йолмамбет.

Лейла айтканды анълап:

— Мен берли! Мен оны бир-эки кере йыйынларда коьргенмен. Ол мага ярамады. Эсимде такыр бас болып юргени. Бир ай мага ол тел сокты. Аннан-муннан соьйледи. Мунда калада мен оны ман бир якка да бараяк тувылымды билип, каладан узак болмаган ерде орынласкан кафеге шакырды. Меним улым яваплы ерде ислейди, сонынъ уьшинде мен оьзимди енъил акылы кыскаяклы этип коьрсетеалмайман. Телефон ман шакырганда, баралмайман дедим. А ол алды да куллыктынъ алдына келип, басына парик салып туры. Мен кашаяк та болган эдим, тек ийнан-ийнанма парик оьзине гипноз бан тарткандай тартты. Орамда бирев де йок. Коьзим кызып, артыннан барып машинге олтырдым, — деп, Йолмамбеттинъ таз басыннан сыйпады.

— Уьшинин айтсанъ, балык кармакка туьскендей, парикке алдандынъ. Биз де оьзимизге парик таппасак? — деп куьлемсиреди Йолмамбет.

— Сен неге излейсинъ? Мен париксиз де сени яратаман.

— Солма? Билген йокпан?

— Яде десенъ сен оьзинъ яратпайсынъма? — деп сынавлы карады кыскаяклы.

— Мен яратаман, тек биз байланысты йорыгына келтирмеге керекпиз. Аьдетинше!

— Сакламастан, Йо-моё! — деп завкланды Лейла. — Асыкпа! Оннан сонъ оькинерсинъ. Кел, мен сенинъ алдыда йылавдан шыккан коьзясларынъды суьртейим! — деп ол кишкей юмырыклары ман эркектинъ коьзлери асттыннан уйкалады. — Тву-тву, машалла! Коьзим тиймесин! — деп балады сыйпагандай басын сыйпады, бурыннынъ ушын тартты, эринлери мен бурнын оьпти. — Бу соьзлеринъди айтпага неше кеше уйкламай шыккан экенсинъ? Басымды айландырма! Аше, огырсыз эркек, кайтип сен бизим байланысты йорыкка келтиреек боласынъ?

— Аьдемлер сенинъ акында кыдырувинке пише деп ойланмасынлар уьшин байланысты аьдет йолына салмага керек. Яде десенъ сен унамайсынъма? — деп Йолмамбет тешкеруьвли коьзлерине карады.

— Мен унайман. Аман да бир кесек заманнан сонъ сен меним бетим мен ойнамассынъма? Сен соьле-аьли айтпаган затынъ калмады, а оннан сонъ не болаяк? Каранъа орман-агаш!

— Сага суьйтип соьйлегеним ярайтаганын коьремен, сонынъ уьшин айтаман. Сен оьзинъ де кажымайсынъ.

— Аьруьв, не зат этеек болатаганынъды айт? Тек алдамай!

— Мен алдамайтаганман, — деп Йолмамбет бармагы ман оьзининъ увыртына коьрсетип. — Булайга оьпсенъ айтарман? — деди.

— Ога мен разыман, — деп Лейла бир неше кере увыртыннан оьпти.

— Бас деп сен соьле-аьли куллыгынъа бараяксынъ, — деп Йолмамбет айтаягын ойлады.

— Меним куллыкка баргым келмейди. Сонадан кайтип бир безгенмен! Мен быйылдан алып пенсияда болмага керек эдим, а олар алып, кыскаяклыдынъ пенсияга шыгатаган заманын оьстирдилер.

— Аьше, сизсиз кыралдынъ экономикасын коьтерип болмайды.

— Сен созба, соьзди баска якка аькетпе! Айт, не зат эткинъ келетаганын?

Йолмамбет терен тыныс алып, асыкпай соьйледи:

— Бириншилей, бизим бай, миллет йорыклар ман этилмеге керек бу ис. Бас деп кудаларды растырамыз.

Лейла завкланып, авызын кенъ ашты:

— Сенинъ куданъ ким болаяк?

— Меним бас кудам Хасан-ага.

— Суьйтип айтаягынъды билдим. Ол сага куда тувыл, ол сенинъ йигитликте юретаган ноьгеринъ. Аьруьв, аьше. Ким тагы да?

— Бизим Карамов тукымынынъ аьдемлери.

— Олар, Карамовлар, бир авыл аьдем болаяк? Савлайларын да ма? — деп сейирсинди Лейла.

— Неге? Олар — меним улларым: Али мен Руслан.

— Атам, атасы ман анасыннынъ кавысаягына балалары куда болган келисеме?

— Амалсыздан, кызым. Янъы заман — янъы аьдетлер. Меним улларым сенинъ улынъа айттырып барарлар.

— Эгер меним улым разылыгын бермесеша?

— Суьйтип болса, бурынгы аьдет пен акашув калады. Мине сени мен акашаман. Атлы йиберемиз улынъа ананъ бизде деп суьйиниш хабарды айтпага.

— А ол анасын акашканлар деп прокураторага аьризе язса. Йок, — деп Лейла басы ман шайкады, бираз ойлап, косты. — Йо-моё, яс аьдемлер эткендей, биз экевимиз тойды, йорыкты койып, элгезерликке кетсек, калай коьресинъ?

Биз эркин куслардай кыралдынъ яшавшыларымыз да. Биршийге де карамай, юрегимизди тыншайтаяк мырат пан сол ярасык затты этип кояктагы?

— Бар тагы да бир йол. Биревди де тынъламай тойымызды этуьв.

— Атам, кайдай той?! Халкты куьлетпей, косыламыз да, тынык яшав ман яшаймыз!

— Ол заманда биревге де билдирмей, некеди кыйдырмаймыз да, пысып турамыз.

— ЗАГС-ка ша? Биревге билдирмей болмас. Мага яман карарлар. Тек, эне, каерде тураяк экенмиз?

— Элбетте, менде! — деди Йолмамбет. Лейла кыйшайып квартирады карады:

— Бек тар. Мен кенъ ерде турмага суьемен. Кел, меним уьйимде яшайык. Уьйдинъ яртысы меники, баска ягы улымдыкы. Меним ягымда яшармыз?

— Йок, йок! — деди туьрленип Йолмамбет. — Мен сенде турып, уьйкиев болган йокпан. Карамовлардынъ тукымында уьйкиевлер болганы йок эм болмас. Мунда тар болса, тезден уьйкен улым аьелин алып, Москвага куллык этпеге кетеди. Ол уьш боьлмели квартирасын карамага мага калдырады. Сонда турмага болаякпыз.

— Яшамага ер таптык, — деп куванды кыскаяклы, тек оннан сонъ эркекке шекли карам атты. — Токта, а сен «тар болса» деп неге айтасынъ? Бизде косылув болмага болама? Мен бала таппага керекпенме?

— Элбетте. Пишелер яшаса бала табатаган. Сен оны билмейсинъме? Эгизлер де тувмага болаяк?

— Йо-моё! Бираз сувып тур, бейилинъди тый! Мен бала тапкым келмейди. Бала тап та, оннан сонъ кырда эскен елди излегендей, уьйге кайтканынъды карап тур! Карайман да, сен мага завклы яшавды коьрсетеексинъ! Картайганда, бир де болмаса куьлермиз!

— Сен оьзинъ соны суьесинъ! Бизде бирев суьйтип куьлки суьйген эди. Сол киси уьйленгенде, сол бир кеше апакайын кутыклап, шегин катыргышай аьвликтирген... Лейла «пырх» деп куьлди:

— Ё-моё! Кутыклаган сендей бирев болар эди?

— Йок, кызым. Мен сабыр аьдеммен.

— Ол заманда, атам. Исимизге ювык бол, — деп куьлкисин ясыраялмады Лейла.

— Ювык бараялмайман. Кутыкларман деп коркаман. Сага куллыкка барув керек.

Лейла тагы да бек завкланып, эркекти коькирегине ийтеди.

— Атам, биз элгезерликке Египтке барсак экен. Сонда фараонлар коьмилген пирамидаларды коьргим келеди.

— Тез арадан биз сол мыратты толтырармыз. Мынълаган йыл артта яшаган Клеопатра деген кыскаяклыдынъ мезарын излеп табалмайтаган эдилер Эндиги тапканлар дейдилер. Сол мезарды мен бек коьргим келеди. Сен де сога карасанъ ийги болар эди.