Зыпшвыма йызцIабыргыз атшы ахабар
Къвбина кыт абзазагIв Архагъ Кърым йтшква Лагъь КIавкIаз апны зыхьыз дзырхIвуз атшква закIыла гьи йгьгIархьымшвузтI. ТшрыгIвракI гьгIанымшузтI ауи йтшква зымгIва рапхъа йгIамиуата. Заджвгьи йгьйымдыруазтI ауи ауат ъагIайгуаз. Зыбыз ззымкIуаз зджьакIгьи Кърым йтшква гIайгъычуата рхIвун. Ауаса ауи згIуз ащардагIв ауи гьрымуазтI, йауа ухIварыквын, атшква ъартиуа джьармыкIьакIгьи Архагъ Кърым дымцауата, йа закI йымхвгIауата, йа йымпсахуата йгьагIвйымщтуазтI. Ауасамцара ауат апсауышвхIа пшдзаква зпсы апш йызбуз ахъацIа ауат ртлапIкъ йырбзиуан. Йгьи зымгIва йырдыруан Архагъ Кърым Лагъь КIавкIаз апны йагъьу атшырхIагIвчви йари нбжьагIвыгIара шрызбжьаз.
Ауи йуыртла швабыж дхIагIата, йыжвгIвахъаква дута, йыпкъ цIагIвта акIвын дшаъаз. Йгвыбзыгъу йыла квайчIваква апши ахьти йырсайыз, зъарагIвшара жакIьа жвпIала йхъгIваз йлакта гIвайква йгIалпшуан. Збзазара шабгу акIвдыр дтачIвата йызгаз ахъацIа дацIарпххан, йкъару шдууыз, дшласыз зынла гвы аутуан.
Уахъгьи тшынгьи Архагъ йтшква дрыцын. Ауат рхьпшра заджвгьи йгьйызхъайымцIузтI, йара йбжьун, йара атшрыгIвраква йырзирыхIазыруан. Даргьи йара йакIвымкIва заджвгьи йгьизымдзыргIвуазтI. Заджвы йгьитламыкIьуазтI Кърым йтшы гIайкIырныс.
АтшрыгIвраква рпны зымгIва Кърым йтшква ауа тыкв йангIатайдуш йазпшуан. ЙхIагIата, рщапIква цIагIвта, рхъаква хвыцта, рлымхIачкIвынква цIара та йгыла, рпрычвква пшдзата йхIвата, рыдзаква цахIвцахIвуа — йалаз ауагIа зымгIва йырзыджьамщауа ауат йырпшуан. Ауат атшква апша апш, йрыцу зымгIва рцIыхъва йгIанырыжьуа йангIагIвуаз, йалаз зымгIва рпсып таргарныс йшвауа йырпшуан. Кърым йтшква рпны йтшгвыхвыз йара йыгIвпачва ракIвын. Ауат жвыгIвсквша йаныртал далаган йгIадрыгIвуаз атшква йрыквйырчIватI. Даргьи йызквчIвуз атшы йаларпата, йацгIадрийшва йаъан.
Кърым йпхIвысгIаграгьи йара бзи йбуз ауыс йапщылан. Зны хабар гIагатI адыгьа тшырхIагIвкI йгIанымшаскIва тшшIыскI шйыму. АтшырхIагIвчва зымгIва ауи атлапIкъ ркIныс ртахъыта йазкIылпшуан. ЙырхвгIарныс йанйызца йхIваз ахв ауи аъара йдууын та — заджвгьи йгьизымхвгIатI. Кърым Адыгея йауаз йынбжьагIвкI дйачважван ауи атшы гIайгъычтI. Атшы ангIаргъычуаз Архагъ йыгIвза дщхатI. Атшы ъацазгьи йъагIайызгьи заджвгьи йымдыруата йыдзтI. СквшыкI адыгьа йтшы дазыпшгIатI, йгьимаухтI.
Атшы атурых анашIас Кърым йщхаз йыгIвза йща йхахырныс Адыгея дцатI. Райша йара зтшы гIайгъы чыз дйызцатI. Аныгьи йгIайыз ймагIну йымдыруата дирайгватI, йгIайчIайхIтI, йынбжьагIвчва гIазиддан драбайырдыртI. Ауат чара йанчIва йшахабзаз апш ап швыма йпхIа акъвыбгIангьи аджьаз льагьан чкIвынгьи лыма дгIашылын асасчва рнапIква дылрыджвджвауа далагатI. АпхIвыспа ауи аъара дпшдзанта — Кърым ауи даниба йшIа ахърахIа дгIанхатI. Адуней дъадзакву йгвапхауа зымгIва йара йчIвыта йызпхьадзуз ахъацIа ауаъа йщаквйыргылтI ауи апхIвыспа дгIайымгуата Адыгея дшгIатымцIуашыз.
Ауахъ асасчва амыцIхта Кърым йхъазы дангIанха апшвыма днашылтI ауи йыцIх шбзихуш йайхIвырныс. Абарауаъа Кърым ймагIныз апшвыма йайхIвтI. Йтшы шигъычызгьи, йыгIвза дшщхазгьи, щахахра дшгIайыз гьи, ужвы ауи йпхIа ймурадква зымгIва шацIахъылтшызгьи. Апшвыма, йлакта йымдырыргьи, Кърым йхабар йгIахьан. ХъацIара ду шйылазгьи йдыруан. ХъацIара йыламзарквын йунагIва дгIашылта щахахра дшгIайыз йхIвузма? Йаргьи Кърым йткъвым Ады гея апны хвду зквырцIауа Хамыщ ткъвым йгIархъ шахъыцIтI. Датшагьи: йымшвауата ауи йтшы згъычыз йпхIа дгьизымгъычуашма? Апшвыма швабыжта йхъа дтахъвыцтI. Дызлашваз ауыс апны ауи царта гьйымам. Йа йпхIа дйыйтта ащахахра ашIайрысра, йа... Йчпу шызйа? Йаргьи Кърым дхъацIа нахъапI, дхахвапI йгьи дпшдзахпI. Йара датшагьи пхIчва йымапI, Сафйатгьи ауи акIвзарын йлылахьыз. Ауаса ари ахъацIа лампха ща ауи йчвигъычыз атшы ахв апш жваба чмата йпхIа лыхъаз йайхIвпIта, йчпауа гIбапI...
Ауи апш чма ду Архагъ Кърым мшквакIла йъагIайгыз заджвгьи йгьидырам, ауаса ауи адыгьа пхIвыспа дгIайгын дгIайхтI. Сафйат лпшдзара акIвымкIва йгьи дгвыбзыгъата, луысхаралагьи дпхIвыспа нахъата дгIацIцIтI.
Кърым дгIвычIвгIвыс мчын, дчвгьан. Йкыт абза загIвчва гIвыджь йнадзауата зны ПашинкIа станица абазар апны йызшахIатхаз рхIвахлун. Абазар апны щхъа бзазагIв лыгажвкI абазарла дшымгIвайсуаз цIыкв зтиуаз акъазакъ хъацIа йцIыквква рыуа закIы дапыщкIла сын йпитшытI. Акъазакъ дгвыжвкIын йкIнутIла алыгажв дйысуа далагатI. Ауи гIазбаз Кърым йтшы даквчIва акъазакъ днайыдххылын йкIнутIла ацIыквква зымгIва алайрыхъвашатI, атйыгIвгьи йкIнутI гIван хын йгIайыкIвицашан йгIайысныс тшадызкIылуаз акъазакъква дгIарылкъьахтI дцIыруа: «ХъацIара змам ашваргвыдаква ракIвпI ахIбачва йрысуа!»
Датшагьи акытлагIвчва йгIаргвалашвахуан. Архагъ Кърым гъныта Джьгваты станица дшалсуаз акъазакъ ква ащхъа бзазагIв чкIвынкI адзыгIв дтадрышвын, ауи йхъамы жвпIа адзы дгIатнамщтуа дъабахамахуз йшахъыччуз йбатI. Кърым йтшы даквчIвата ауат дры лагьагьан кIнутIла дрысуамца йамцIицатI. АчкIвынгьи адзы дгIатидахын йыхагърыйа къазакъ йпны тшйыр пхахырныс дйырцатI.
Ауи апш зхIаль мчыз ахъацIа йунагIва апынгьи йара ауаса акIвын дшаъаз. ЙунагIва ныжьта, йурам апын гьи ауи йдыгьра гIайырбун. Архагъ Кърым йыгвлачва зымгIва хIуагIахъа рцIасква йрыквшвауата йшбзазуш дащтан. Ауи агвлачва тацачва тшынла адзхъа дзгIагра йцарныс гьйымуазтI. «Ахъачва швдрыпхащауа йгIашвыщтахьпшуа», — йхIвунта. Даргьи щымта амара гIацIымцIскIва заджвгьи йымбауа дзы гIаргра атахъын.
Зны кIьадыгв тацачкIвынкI щымта дылачвын дзы гIалгырныс дгьымцахтI. Кърым ауи шидырх сиздрума. Йанидыр атаца лабхъвынд айцIба дгIазшIдирытын унашва йзичпатI адзхъа дцата, дзыгIвпщырхIакI гIайг та атаца лхъышв ацIахь йшйыргылуашыз. Ауи амщтахь атаца чкIвын дылачв ныжьта щымтала зымгIва рапхъа дзгара дцунйа.
ЦIабыргыпI, хIапхъанчIвиква рхабзаква мчын. Ауа са хIуагIахъа ауат ахабзаква ъадымрыдзуаз акIвзапI йара асквшызкьква хIгIарылызгаз. УахьчIва сара атшгъыч дъасыртшхъвауа зджьакIгьи йджьарщуш запI. Ауаса ауи данбзазуз азаман атшгъычра хъацIара дута йырпхьадзун. Дызчвгъычуазгьи йара йапшыз ракIвын.
Архагъ Кърым йыгвлачва йара йхъыхчара ры ман. Ауат дрыуата пхIвыс чвзаба рыцхIакI йа лыгажв къвльайсызкI йыжв тырдата ашшра дйызцазарквын йара уадыргIвана атшын ауи йхIамач йыжв йа ауи йаквнагауа жвы тагылата дгIагылхуан. Заджвгьи йгьйымдыруазтI Кърым агъыч дшгIайауаз йгьи йгъы чыз шгIахъынййырхIвыхуаз.
АуагIахъа ртурых йгьамачIым хабар — ауагIа йдрыхIарамта, ауат рхабзаквала йымбзазуз абрагьква арыцхIаква йанырцхърагIуз. ХъатакIла йгIауахвырквын, Архагъ Кърым ауатгьи закIыла драпшын. ЙшырхIвахуагьи, ауи йара йацкIыс йымчымхъаз, йацкIыс йрыцхIаз зынгьи дгьырхьымстI, ауаса ауат дшырцхърагIуз зымгIвагьи йырбун. Ауи ацIабырги амци йхабар зхIвахуаз рнапа йазгIаныгIыжьпIта хIара йылахь шцаз хIаквчважвапI.
Ахъахьыла йшхIхIваз апш, Архагъ Кърым тшырхIагIв щардагIв драбадыруан, дрыщтаныкъвун. Йгьи хIкъраль аграждан айсра гIалагата, Къвби на кыт йшырхIвауа апш, ашкIвокIваква тшчвата йангIатал Кърым дыздыруаз заджв-гIвыджь ауат йрылата йгIацIцIтI. Асас надасра йшхIцIасыз апш зымгIва рапхъа йзыргылуаз Кърым ауат гIайрайгватI, йырчIайхIтI, даргьи ртшквагьи тшпдйырщатI. Ауаса хымшкI цата асасчва акъапщква гIайуата йаныргIа акыт йтыцIхтI.
Акъапщ тшчва гвыпгьи Архагъ Кърым йдыруаз рылата йгIацIцIтI. Ауатгьи йара ашкIвокIваква рапш йнайдастI. Ауатгьи йырзымацIауаз Кърым йхъапщыла йджьалщауа дицIгIатI:
— Уара анатгьи аратгьи дара-дара шагъачву шуды руа йацапшыта йшпанаудасуа?
— Бара апхIвыс атшгIва адзхъа буыс ба, ахъачва руыс баламлын. Сара асас йчIахIра цIас насмырдзауа та заджвгьи йгьисырхIвушым, — йхIватI ауи апхIвыс дылзыразымкIва.
Ауаса акъапщква рунашвахъцIара акыт йан щаквгыл Архагъ Кърым ашкIвокIваква дшырцхъ рагIуз гIайдыргвалашвахын дыркIытI. ДызкIызгьи йара йхъатала йызчIайхIуаз ракIвын. Ауат ахъацIа ймагIныз бзита йырдыруан. Йырдыруан ауат ауи ауахъ акыт дгIатаржьырквын дшырчвырдушыз. Йаргьи да лашIархIватI, пщыгIвхъачвагьи дшшIахIваз дырхчауа йыцырцIан уандырла НевинкIа станицала дджвыквыргатI. Ауандыр акыт йалцIуа йаналага, чIвыхьта атшы акIькIьра бжьы гIагатI: Кърым зымгIва йрагъьыз, бзидздза йбуз йтшы ауандыр йащталын йахьыдзун. Атшы швабыжта йпшдзан, атлапкъ бзиква йрыуан йгьи йгвыбзыгъан. Ауи апшвыма йынбжьагIвчва баз дрыца ста йджьарщауа йдйырбуз тшын: акыт адзакIьа ахIвра апны атшы йшабуз чIвымыгъ лайцун. Ауи атшы йайыр бунта, даквчIвунта, хъарата акIадза ухъыста йырцун. ЙангIауищтхра йгIайуанта ачIвымыгъ ъалаз адзхъа йгылуан. Йара шпагIахIвуаз! Апшвыма дшвшвуа дала гарквын атшы ауи ймакъым йаквшвауата аныла-ары ла пшдзата йатыпун, йхъынхIвуан, кIьакIьа йгылуан. Щта, абарауи атшы, апшвыма дшджвыквыргаз анаба, йъакIыдхIвалаз тшгIакIыднажван йрыщталтI.
Кърым дызхчуз ауи йаквцIыруа йджвыквырцун, йахъ хысылгIун, йара тшацIнагун, йджвыквылуанта уадыргIва на йатагIархьыдзахуан. Атшы йгьгIагвнымгIвуазтI ап швыма ауи апхъала апш тшаквирышвта дзыцIымкъьауа.
Ауи амщтахь ауи дырзыкIхуазтын рбарын! Зджьара Кърым дызхчуз рыуа агIвыджь атшы гIаркIырныс йала гатI. Ауаса йабаъаз ауи ауат тшднаркIуа! Ауи ыцIкъьатI, тшарыдзын, тIакIв анцIы тоба хвыцкI йгIацIкъьахын ауандыр ацIыхъва йататагылхтI. ЙцIыхъвахуз ахчагIвчва атшы йацрыцIхын, йаргьи рцIыхъва йтагыла НевинкIала йджвыквылтI. Йхъвлауата ауат астаница атутанакътара йнадзатI. Ауаъа ауандыр атутанакътара йангваралуаз атшы апшарыхъынхIв апш агвашв йагIвкъьан, атута накътара апахь йтшкIаралтI. АхчагIвчва Кърым атута накътара данрырт атшы гIаркIырныс йалагатI. Ауаса йабаъаз! Апахь тшва апны ауи гIазкIырныс йалагуз да ланарыхъвашарын! Ауаса йабанкъвцун ауат Кърым дъа такIыз ахъышв дгIадгылындзкIьара. Ауи дангIашвшвы атшы зынла йашIасын йгылтI. Кърым атшы йадыруаз амакъым дшвшвуа йхIвауа даналага, атшы гIахIвуа йала гатI. Атутанакътара йтаз зымгIва айха харла йхъгIваз ахъышвква тшгIаркIыдырпсалын йджьарщауа атшы шгIахIвуаз йапшуан. Апшвымагьи ауи дапшуан йгьи йгIайгвалашвахуан йыгIвза цIабырг даквчIвата абыхъв хIагIаква рхъахьла цIиста дшпссгIуз, анкъвакъвраква рпны заджвгьи дшгIархьымдзуз, атшан гварта шгIарцуаз... ЙцIыхъвахауата ахчагIвчва тшгIардырхын атшы гIаркIырныс йаталагахтI. Ауаса йабаъаз! Атута накътара апахь тшва апны атшы аргван заджвгьи дгьамщтиуазтI, йахьысуа дагвычIарныс йхIазырын. ХчагIвыкI йзымчхIауата йкIьарахIва гIатихын атшы дайхстI. Атшы закI джьанащауазшва йгIашIастI, йайх сыз йпшын йкIахIатI. Арыла ахъышвква йыркIылагы лаз цIыруа, йчвхIауа, йшвиуа йалагатI. Кърым йлакта апны закIы мпIатIауата тшызкъьауа апсра тшазтуаз йыгIвза цIабырг дапшуан, йахъарыбагъьаз йпыквква бжьыкIгьи гьырхъымггIатI, ауаса айха хар злайымаз йнапIква шкIвокIвасышхатI...
ЙаницIгIуз Кърым ажвакIгьи гьгIайшIымцIтI: ани апш йпшдзаз, йцIабыргыз, йзымчважвуз апсауышвхIа льажьа амамкIва йызщыз йара йайгьдзушызма? Ауаса дырщыхтI йаргьи йыгIвза цIабырг амщтахьла щарда йнамихуата...
Предание о верном коне
Житель аула Кубина Крым Архагов был хозяином луч ших коней во всей округе. Не было скачек, чтобы его скакуны не брали первых призов. Никто не знал, где он доставал лошадей отменных пород. Злые языки по говаривали, что Крым не брезговал и конокрадством. Но другие утверждали, что Архагов постоянный посе титель всех окрестных и дальних рынков по торговле лошадьми и, продавая одних питомцев и покупая дру гих, он постоянно улучшает породу своих лошадей. Как бы там ни было, правдой было то, что Крым водил дружбу со всеми крупными конезаводчиками Север ного Кавказа.
Крым Архагов был широкоплечий, очень высокого роста и весьма крепкого телосложения. Его умные чер ные глаза на обветренном бородатом лице смотрели на собеседника пытливо; привыкший к жизни в седле, он был подтянутым, стройным и ловким. Дни и ночи проводил Архагов с красивыми и умны ми животными. Никому не доверял их и сам ухаживал за ними, приручал, дрессировал. И они подчинялись только ему — никому другому не удавалось заарканить лошадей Крыма.
На скачках все ждали с нетерпением, когда Крым выведет своих скакунов. Высокие, тонконогие, с ма ленькими изящными головами и остро торчащими ушами, с расчесанными гривами и блестящими бо ками, они вызывали восторг и зависть у всех зрите лей. А когда они мчались на скачках быстрее ветра, оставляя позади себя всех соперников, зрелище было неописуемым. Здесь надо сказать, что наездниками на лошадях Крыма были только его сыновья. С две надцати лет оба мальчика участвовали в скачках, как опытные наездники.
Даже женитьба Крыма была связана с любимым для него делом. Однажды в Адыгее, когда Архагов по на водке друга-адыга угонял племенного жеребца знаме нитого во всей Адыгее конезаводчика, преследователи подстрелили одного из его друзей. Крым поклялся ото мстить за убитого друга и через год, когда страсти по бесследно исчезнувшему жеребцу улеглись, он поехал к другу в Адыгею. Тот, хотя и догадывался о цели при езда гостя, повел Крыма в дом мужчины, у которого тот украл жеребца. Естественно, там не знали в лицо нашего конокрада и приняли кровника со всем при сущим адыгам гостеприимством.
Когда гости вошли в кунацкую, пришла дочь хозяи на с кувшином для омовения, медным тазиком и поло тенцем, чтобы дать им помыть руки. Подставив руки под тонкую струю воды и взглянув на девушку, Крым застыл с открытым ртом — поливавшая ему из кувши на девушка была неописуемой красоты. С той секунды горячий джигит, привыкший считать своим все, что ему нравится, решил, что не уедет из Адыгеи без этой красавицы.
Вечером, когда все, кто был в кунацкой, ушли и хо зяин зашел пожелать ему спокойной ночи, Крым рас сказал ему о себе. И об угнанном жеребце, и об убитом друге, и о том, что его дочь разрушила все его пла ны. Хозяин не удивился: он не знал нашего джигита в лицо, но был наслышан о его подвигах. К тому же Ар хагов происходил из знатного в Адыгее рода Хамыщ, был высок, статен, силен, красив, наконец. А еще, чело век сумевший украсть его племенного жеребца, вряд ли остановится перед чем-либо, чтобы завладеть его дочерью. К тому же старый адыг был мудр и, видимо, не забывал старинную пословицу: «Хочешь победить врага — помирись с ним». Иметь такого врага, который сам в твоей же кунацкой объявляет тебе о кровной вра жде, весьма и весьма опасно. Дочери у него еще есть, а красавице Сафият, видно, Богом уготована такая участь. К тому же он запросит такой калым за дочь этому наглецу, что она будет стоить ему больше десяти украденных им жеребцов.
Так Крым Архагов вернулся из Адыгеи с краса вицей женой. Где он достал всего за несколько дней неслыханно большой калым, история умалчивает. Са фият оказалась не только красавицей, но и мастерицей и отличной хозяйкой.
У Крыма был крутой нрав. Жители его родного аула часто рассказывали о случае на ярмарке в станице Баталпашинской. Какой-то пожилой горец, проходив ший по торговым рядам, зазевался и, наткнувшись на один из продаваемых там глиняных горшков, разбил его. Горшечник-казак схватил палку и начал избивать старика. Крым, увидев, как бьют пожилого человека, подскакал на коне к горшечнику, перебил кнутом все его горшки и несколько раз огрел самого хозяина. Крикнув: «Только подлец и трус бьет пожилого и сла бого!» — он выскочил из толпы собирающихся завязать с ним драку казаков и ускакал.
Вспоминают еще случай. Проезжая по станице Усть-Джегутинской, Крым увидел, как молодые казаки издевались над парнем-горцем. Была зима. Парень был одет в длинную овчинную шубу. Казаки бросили его в речку Джегуту и, стоя на берегу, смеялись, наблю дая, как тот в мокрой отяжелевшей шубе неуклюже вы бирается из воды. Архагов на своем скакуне подскакал к шутникам и стал стегать их кнутом. Те разбежались, а самого бедолагу наш герой вытащил из воды и повел к кунаку-казаку сушиться.
Человек с таким нравом, естественно, был диктато ром и у себя дома, и на своей улице. Следил за поряд ком и за соблюдением всех обычаев своего народа. Так, он не разрешал молодым снохам со всей улицы носить воду в светлое время дня. Чтобы их не смущали не скромные взгляды мужчин, они должны были носить воду рано утром до восхода солнца. Рассказывают, что однажды одна из снох проспала и решила в тот день вообще не ходить за водой. Одному Богу известно, как узнал про это Крым. Он вызвал молодого деверя той снохи и приказал ему принести два ведра воды и по ставить у дверей бедной женщины. Чтобы она поняла, что Архагов прознал о ее проступке. Говорят, что после того случая та сноха ходила за водой раньше всех на улице.
Конечно, некоторые обычаи наших предков были весьма строгими. Но их обязаны были соблюдать все. Может, поэтому народ абаза и выжил за столько тыся челетий, что неукоснительно соблюдал все свои обы чаи.
Да, Крым Архагов был диктатором, но он и охранял свой народ. Никто не посмел бы украсть скот у вдовы или немощных стариков с его улицы. Если это и происходило, то стоило обиженной женщине пожаловаться Крыму, как в ту же ночь в ее сарае оказывалась если не сама украденная корова, то, во всяком случае, рав ноценная ей. Никто не знал, как Архагов находил вора и как заставлял его возвращать украденное.
История помнит немало случаев, когда абреки — люди, отверженные обществом, живущие не по его законам, становились защитниками униженных и оскорбленных. Таков и Крым Архагов, про которо го говорили, что он всегда был защитником бедных и угнетенных, а если и крал лошадей, то только у очень богатых людей. Оставим на совести сохранивших пре дания истинность этих слов.
Как мы говорили, Крым был знаком со многими конезаводчиками, и когда во время Гражданской войны в аул вошел конный отряд белогвардейцев, среди них нашлось несколько всадников, с которыми Архагов издавна поддерживал дружеские отношения. Он встретил их с присущим ему гостеприимством. Три дня угощал бойцов, устроил им и их лошадям отдых. На четвертый день, узнав о приближении отряда крас ногвардейцев, гости спешно попрощались и покинули аул.
В конном отряде красных, занявших аул после бе логвардейцев, тоже нашлись хорошие знакомые Кры ма Архагова. Он и их встретил с тем же размахом, как и белогвардейцев. Готовившая им всем угощение жена Крыма удивлялась:
— Как ты можешь привечать и тех и других одина ково, когда они враги между собою?
— Ты, женщина, знай свое место у очага и не лезь в мужские дела, — проворчал Крым недовольно. — И здесь, и там мои друзья. Никто не посмеет упрекнуть меня в несоблюдении законов гостеприимства.
Но оказалось не так. Когда в ауле установилась власть красных, Архагова арестовали как пособника белогвардейцев. Арестовали свои же люди из аула, чле ны отряда самообороны, и, побоявшись, что не удер жат его у себя, повезли как опасного преступника в тюрьму, в станицу Невинномысскую. Когда подвода, на которой сидел связанный по рукам и ногам Крым с четырьмя вооруженными охранниками, выехала из аула, раздалось громкое ржание: подводу нагонял лю бимый конь Крыма. Конь был очень красивым, поро дистым и умным. Это был тот конь, которого Архагов на спор показывал друзьям. На окраине аула, в поле, Крым забивал в землю гвоздь. Показав коню это ме сто, он отъезжал далеко за горы, а потом отпускал его. Конь возвращался и останавливался именно в том ме сте, где был вбит в землю гвоздь. А как конь танцевал! Грациозно нагнув голову, он под свист хозяина пере ступал влево и вправо, крутился на месте, становился на дыбы. И вот этот конь, увидев, что хозяина увозят, отвязался и поскакал за подводой.
Охранники пытались прогнать его выстрелами, криком, он отскакивал и убегал. Затем опять и опять догонял подводу. Конь никак не мог понять, почему хозяин как обычно не прыгнет на ходу на его спину, а уж он умчал бы его! В одном месте двое охранников хотели поймать скакуна, но куда там! Он ускакал, а че рез некоторое время выбежал из-за небольшого холма и опять пристал к подводе. Наконец, охранники оста вили коня в покое и поехали дальше. К вечеру прибыли в станицу Невинномысскую. Там Крыма сразу повезли в тюрьму. Когда подвода въезжала во двор тюрьмы, конь, как вихрь, проскочил туда мимо охранников. Сдав арестованного, охранники попытались поймать скакуна. Какое там! В тесном дворе тюрьмы он мог затоптать любого. Так и гонялись за ним по двору, пока к окну камеры не подошел сам Крым. Он свист нул, и конь остановился как вкопанный. Затем Крым стал насвистывать знакомую коню мелодию, и конь стал танцевать. Все заключенные прильнули к окнам и с восхищением наблюдали, как красиво и грациоз но двигался он под свист хозяина. А хозяин смотрел на своего верного друга, насвистывал любимую мело дию и вспоминал славные дни, когда он носился по горам на своем верном коне, как они оба — всадник и его конь — ловили восхищенные взгляды зрителей на скачках, как они, как ветер, уносились от преследо вателей...
Когда первое оцепенение от увиденного прошло, охранники опять кинулись ловить коня. Но он метался по двору и не давался им. Тогда один из них выхватил револьвер и выстрелил в коня. Животное споткнулось, удивленно посмотрело на убийцу и упало. Изо всех окон тюрьмы послышались крики, ругань, прокля тия. Крым молча смотрел на агонию своего любимца. Ни один мускул не дрогнул на его лице. Только руки, крепко сжимавшую решетку, побелели...
На допросе Крым молчал. О чем он мог говорить с теми, кто так безжалостно погубил такое бесконечно преданное, верное и совершенно невинное бессло весное существо? Разве такие люди пощадят его? Так и расстреляли его вслед за верным, преданным ему другом...









