Лемби

Автор:
Сеппо Кантерво
Перевод:
Армас Машин

Lembi

 

Henkilöt:

HELMI, maalaistyttö

PAAVO, mylläri, tytön isä

NASTO, tytön äiti

ANNI, tytön sisko

MATTI, entinen sotamies

TUTKINTATUOMARI, kihlakunnan virkamies

KYLÄNVANHIN

PAPINROUVA

NOITA-AKKA

PATVASKA, tietäjä, häämenojen puhemies

BOABO, lapsenpäästäjä

Maalaistyttöjä ja maalaispoikia

Tapahtuu vienankarjalaisessa kylässä 1800-luvun puolivälissä.

 

Kirjoittajalta

Lembi on muinaisen rakkaudenjumalan nimestä juontuva karjalainen sana. Nykyisin lembi-sanalla tarkoitetaan naisellisen viehätyksen voimaa, joka antaa viettymystä mieheen.

 

ENSIMMÄINEN NÄYTÖS

Prologi

Metsänkorvessa sataa, ukkonen jyrisee. Ihmisolento harhailee tummien puiden välissä. Hän on noita-akka. Akalla on iso vaskivati, johon hän kerää sadevettä. Metsä humisee levottomasti. Sadepisaroita murskautuu helisten vadin kuparipintaan. Salamanleimahdukset valaisevat karjalaisen korpimetsän kyhmyisiä puita. Kuuluu noita-akan levoton ääni, hän laulaa joikua.

NOITA-AKKA. Nämä vesat, nämä oksat taittakoon ja tuima tuuli rovioksi, polttopuiksi ikivanhan rahvaan riittiin. Nuotio saa neidon niellä, tukahduttaa lemmenliekin, kuohouttaa immen maidon, häätää kaipuun sydämestä. Lyhyt laululla on sävel, viattoman veri vuotaa. Liettäessään tuulen teitä, lempi ivaa tyhmyreitä.

Noita-akka katoaa vähitellen pimeyteen. Hänen äänensä hukkuu kovaan ukkosenjyrinään.

 

Ensimmäinen kuvaelma

Äpärät

Kosiomiehet ja morsiamen vanhemmat istuvat maalaispirtissä ikonien alla.Tavan mukaan kosiomiesten on saatava morsiamen vastaus sulhasen kihlapyyntöön. Morsian tulee ja puhaltaa sammuksiin pöydällä olevan kynttilän. Hän kumartaa kosiomiehiä.

HELMI. Kiitos, hyvät ristikansat, kun osoititte kunniaa minulle.

Morsian kumartaa isäänsä.

HELMI. Osasit pitää tähän asti, osaa pitää jatkossakin.

Kosiomiehet nousevat pöydän äärestä ja poistuvat vaiti pirtistä. Viimeinen heistä seisahtuu kynnykselle.

KOSIOMIES. Lämmitelköön tyttärenne pyllyään tuatonlavitsalla kunnes lavitsa hänen altaan lahoaa.

Kosiomies paiskaa oven kiinni ja katoaa.

PAUSSI

Morsiamen nuorempi sisar juoksee ulkoa pirttiin.

ANNI. Pois menivät...

NASTO. Vai hekin lähtivät meiltä tyhjin käsin...

ANNI. Voi kuinka he kengänkantojaan kolkuttelivat! Kosikoot sitten minua, muamo. Enhän minä jouda vanhaksi piiaksi hänen takiaan!

Isä tarttuu jakkaraan ja heittää sen Anniin päin.  Jakkara osuu seinään ja murskautuu palasiksi.

PAUSSI

Äiti kerää jakkaranpalasia. Isä lähtee pois.

NASTO. Ajattelisit edes meitä, Helmi-parka! Mistä se on kotoisin, että kynttilä puhalletaan aina kaikille kosiomiehille? Miten katsonkaan nyt naapureita silmiin? Toiset nauravat meille ja toisten hampaat kolisevat vihastaan. Kylänakat moittivat meitä, kun muka tahtoisimme häpäistä kylän parhaat pojat. Mitä vikaa tässäkin sulhasessa oli? Komea poika, ja varakkaasta perheestäkin.

HELMI. En mie suvaitse häntä. En suvaitse.

NASTO. Ketä sinä sitten suvaitsisit?

HELMI. Enpä ketään.

NASTO. Olet jo vaimoniässä. Sitten itkeä nyyhkytät, kun oikein vanhaksi piiaksi jäät.

HELMI. Jään niin jäänkin.

NASTO. Sinulle puhuminen on kuin veden vispaamista. Meidän perukoilla on komeita poikia kosolti, kukaan ei vaan kelpaa sinulle. Eihän kukaan muu kiukuttele tällä tavoin. Voi tyttöparkani! Kun et osaa suvaita, osaisit edes sääliä.

HELMI. Lempi on muuta kuin sääliä.

NASTO. Mistä tämän tietäisit, hupakko! Muuta mukamas... Kuinka pitkään vielä odotutat? Kuinka pitkään rääkkäät omaa tuattoa, muamoa, siskoasi?

PAUSSI

NASTO. Miksi olet vaiti kuin mikäkin pölkky? Pamauttaisinkin sinua suoraan otsaan!

HELMI. Teidän on valtanne. 

Äiti itkee.

HELMI. En tiedä, muamo, en tiedä... En mie malta... Sydän ei syki.

ANNI. Minun sydämeni kyllä sykkii. Aivan riuhtoo ulos rinnastani.

NASTO. Ole vaiti, muuten tuatto suuttuu pahimmilleen. Se on katsos tauti. Pahahenki on vienyt hänen lempensä. Ryöstänyt!

Äiti ruikuttaa.

ANNI. Olenko mie sypää mistään riähkästä? Minun poikani on ollut monet kerrat lähdössä luoksemme, mutta kun sie vain jankutat: ei, ta ei... Et sie huoli kuin omista oikkuistasi.

Isä tulee takaisin.

PAAVO. No mitä, saitteko jo lehmänsilmänne kosteiksi?

NASTO. Älä suutu, tuatto-hyvä. Hän on meidän hätämme.

PAAVO. Hänelle ei ole tietä kuin luostariin.

HELMI. Hyvä. Jos luostariin, niin luostariin.

PAAVO. Mitä?!

NASTO. Ei pie, ei pie, tuatto-hyvä! Hänhän on hupakko, pikkutyttö vielä.

PAAVO. Hän muka lähtisi... Olenko mie luvannut sinulle, että lähdet lemmestäsi miehelään?

HELMI. Niin oletkin, tuattoseni.

PAAVO. Olenko mie ollut sanani herra?

HELMI. Olet, tuatto-hyvä.

PAAVO. Ka sitten perunkin oman sanani ja annan sinut vaimoksi ensimmäiselle, ken vain kosiomiehet meille lähettää hänen nimeään kysymättäkään. Niin annankin!

HELMI. Teidän on valtanne.

 

Toinen kuvaelma

Inkognito

Kaksi miestä on kylänvanhimman pirtissä: isäntä ja hänen vieraansa.  Virkamies on partaa ajamassa.

KYLÄNVANHIN. Entä millä asialla liikuttekin täällä, teidän jalosukuisuutenne? En näet oikein ymmärtänyt tulonne tarkoitusta...

TUTKINTATUOMARI. Ei sinun pidäkään liikoja ymmärtää. Pidä vain suu lukossa. Mitä miehiä olen, mistä ja miksi olen tänne saapunut – ei se kuulu kenellekään. Onko selvää, staarosta?

KYLÄNVANHIN. Kyllä on. Onko tehtävänne sitten salaista laatua?

TUTKINTATUOMARI. Se on kruununtoimi. Olet kai kuullut, että koko kylän väki poltti itsensä hengiltään Lieksajoella? Niin polttikin lakia, tsaaria ja uskoamme vastoin.

KYLÄNVANHIN. Enpä ole kuullut sellaisia. Meidän perukka on näet kaukainen. Pappi-vainaja, isä Amvrosi, lienee tiennyt asiasta, mutta hän ei ehtinyt kertoa minulle.

TUTKINTATUOMARI. Pölkkypää oli se sinun Amvrosi!

KYLÄNVANHIN. Kuinka puhuttekaan pappivainajasta...

TUTKINTATUOMARI. Keisari on antanut asetuksen juuria pois kaikki kerettiläisyys, ottaa kiinni kaikki lahkolaiset viimeistä iikkaa myöten ja paljastaa ensivuorossa kaikki heidän johtajansa. Mutta te karjalaiset suvaitsette karanneita sotamiehiä ja jumalankieltäjiäkin. Siinä ei ole surmakaan kaukana.

KYLÄNVANHIN. Surmako?! Karjalaiset eivät koskaan syyllistyisi sellaiseen.

TUTKINTATUOMARI. Missä surma – siellä ryöstökin.

KYLÄNVANHIN. Luoja armelias! Meidän kylässä ei ole lukkojakaan talonovissa. Ovi painetaan kiinni kepillä. Eikä täällä ole ikinä nähty mitään lahkolaisiakaan.

TUTKINTATUOMARI. Kun toisesta saastasta tehdään loppu, toinen on jo ovella. Kyllä tiedämme, kuinka ne teidän noidat kylvävät sekasortoa ihmissieluihin. Tekevät muka ihmeitä.

KYLÄNVANHIN. Ihmeitäkö?

TUTKINTATUOMARI. Juuri niitä. Vissiin tekin juoksette kuin pässit jonkun paskalampaan perässä.

PAUSSI

KYLÄNVAHIN. Olen pomorilaista kalastajasukua, teidän jalosukuisuutenne, eikä kukaan koskaan ole sanonut meitä pässeiksi. Olemme aina olleet vapaat ihmiset.

TUTKINTATUOMARI. Tunnen kyllä teidän vapaudenkin, ja nyt on tullut aika sitä kaventaa. Joten olisit vain vaiti!

KYLÄNVANHIN. Olen ollut staarostantoimessa viidentoista vuoden ajan eikä kukaan sano pahansanaakaan minusta.

TUTKINTATUOMARI. Ei se ole leikinhomma, kun sata henkeä polttaa itsensä hengiltään kerralla. Se on kapinaa!

KYLÄNVANHIN. Ei siis saatu kiinni niitä smutjanoita, ketkä nostivat käryä siellä Lieksanjoella?

TUTKINTATUOMARI. Oletko vahingoniloinen?

KYLÄNVANHIN. Turhia puhutte.

TUTKINTATUOMARI. Sepä se, etten turhia.

KYLÄNVANHIN. Voi mikä hätä...

TUTKINTATUOMARI. Kuka on uskoamme vastaan, hän on myös tsaariamme vastaan.

Tutkintatuomari lopettaa parranajon. Kylänvahin kiirehtii tuomaan virkapuvun hänelle.

TUTKINTATUOMARI. Hiiteen virkapuku! Tuopas minun matkalaukkuni. Järjestämme naamiaiset. Minä tekeydyn helmikauppiaaksi. Teidän kylässähän lähes kaikki pyytävät jokihelmisimpukoita. Eikös näin olekaan?

KYLÄNVANHIN. Helmistähän meikäläisen elo on. Toiset tuovat suolaa Vienanmereltä, toiset hankkivat turkiksia, ja muut pyytävät helmisimpukoita joesta. Kerrassaan hienoja helmiä! Puhutaan että tsaarintytärtenkin leningeissa on meikäläisiä helmikoristeita.

TUTKINTATUOMARI. Tiedätkö, kuka täällä osaa lukea?

KYLÄNVANHIN. Tiedän tietenkin.

TUTKINTATUOMARI. Hyvä. Kerrot sitten kaiken jokaisesta, selostat sielua. Vaistoni ei ole koskaan pettänyt. Minulla on nyt sieluninto, aivan kuin hyvän viinaryypyn jälkeen. Se on hyväksi, hyväksi...

Tutkintatuomari pukeutuu kauppiaaksi.

KYLÄNVANHIN. Viinaa ei ole tarjota, teetä – olkaa hyvä.

TUTKINTATUOMARI. Muista mitä käskin sinulle ja puhuttele minua kauppias Nikolaiksi oman akkasikin kuullen. Ymmärsitkö?

KYLÄNVANHIN. Miksen ymmärtäisi?

TUTKINTATUOMARI. No toista sitten.

KYLÄNVANHIN. Teidän jalosukuisuuttanne on puhuteltava kauppias Nikolaiksi...

TUTKINTATUOMARI. Ilman hiton jalosukuisuuksia, pölkkypää!

KYLÄNVANHIN. Juuri ilman!

TUTKINTATUOMARI. Tuliko jo papinrouva?

KYLÄNVANHIN. Tuli.

TUTKINTAUOMARI. Kutsu hänet.

KYLÄNVANHIN. Hän on oikein lörppöliisa, älkää luottako liikoja häneen.

TUTKINTATUOMARI. Sinusta olisi kyllä opettajaksi. Kutsu papinrouva.

Kylänvanhin poistuu ja papinrouva tulee huoneeseen.

PAPINROUVA. Luojan kiitos, kun olette jo vihdoin viimein täällä! Väsyinkin jo odottaman, milloin kruununmiehiä saapuu tänne luoksemme.

TUTKINTATUOMARI. Terve teille. Taidatte olla Domna Ivanovna? Eiköhän?

PAPINROUVA. Näin sitä vanhempani ovat minut ristineet.

TUTKINTATUOMARI. Kutsukaa minua Nikolaiksi.

PAPINROUVA. Juu. Ymmärrän. Minä taas olen isä Amvrosin leski.

TUTKINTATUOMARI. Isä Amvrosin leski... Hyvää.

PAPINROUVA. Mitä hyvää siinä oliskaan? Olen onneton leski täällä korvessa, vailla pienintäkään osanottoa...

TUTKINTATUOMARI. Miksipä nyt vaille osanottoa? Olen lukenut kaikki kirjeet, joita olette lähettänyt Aunuksen hiippakunnan kansliaan. Ja juuri siksi saavuin tänne päällystön käskystä tutkimaan asioita virkatoimeni tapojen mukaisesti.

PAPINROUVA. Ymmärrän tämän. Luojan kiitos! Vihdoinkin! Täällähän ei rukoilla Jumalaa meidän tsaarimme puolesta! Nämä karjalaiset – senkin pakanat – eivät tahdo rakentaa Jumalan kirkkoakaan! Ja kun alettiin kaataa heidän pyhiä mäntyjään, jotta kirkko nousisi sopivalle mäenkummulle, siitä se myllerrys alkoikin! Siinä heidän pirunluonne purkautuikin esille. Ja he alkoivat tapattaa meitä ristittyjä hengiltä pois. Lukkari karkasi, samoin suntiokin. Ja vain isä Amvrosi otti taistelun ja hän kaatuikin taistontanteereelle.

Papinrouva itkee.

TUTKINTATUOMARI. Miten ne karjalaiset ovat tehneet haittaa kirkolle?

PAPINROUVA. Omalla piruudellaan ja kieroudellaan! Heitä ei ole käynyt pyhäpäivinäkään kirkossa Jumalaa rukoilemassa. He sen kun hymyilevät silmiin ja sitten kääntävätkin selkänsä pyhälle ristille. Ennen kuin isä Amvrosi oli tullut tänne, he eivät käyneet koskaan vihilläkään. Sen kun laukkaavat metsässä, vievät almuja omille hiisihaltijoilleen. Isä Amvrosi alkoi opastaa ja nuhtella heitä, ja hän kaatuikin ylivoimaisessa hengentaistossaan monen pahanhengen lyömänä. Hän kun oli näet heikko sydämestään.

TUTKINTATUOMARI. Minä taas kuulin, että isä Amvrosi olisi karkotettu Aunuksesta tänne hänen liiallisen ryyppäämisen takia, kuten sanotaan viettelystä kauemmaksi.

PAPINROUVA. Valhetta ja panettelua kaikki! Oikein sitä puhutaan: kärsi yksin pyhän uskon puolesta, ja epäkiitollisia on ympärilläsi tuhansittain. Isä Amvrosi otti joskus ryypyn, mutta hän tunsi mittansa.

TUTKINTATUOMARI. Antaa olla. Mennäänpäs asiaan. Kertokaa mitä tiedätte totisesti tässä kylässä harjoitettavasta noituudesta. Onko täällä vanhauskoisten skiittoja ja salataloja?

PAPINROUVA. Täällä on jos mitään!

TUTKINTATUOMARI. Mitä nimittäin?

PAPINROUVA. Ristin asemesta kalmistolla asennetaan haudoille pylväitä, kivimöhkäleitä ja kokonaisia veneitäkin.

TUTKINTATUOMARI. Puhumme myöhemmin kalmistosta. Mitä tapahtuu kylällä?

PAPINROUVA. Metsässä on tsasouna, ja se on tervattu kokonaan, juuri polttovalmiiksi. Entinen sotamies – senkin lahkolainen – asuu erakkona kylänlaidassa niin kuin pöllö kolossaan, tosin hän ei maanittele muita seuraansa. Noitia ja tietäjiä pyörii täällä pilvittäin, ja kun menee marjaan, niin metsässä törmää aina heidän puiseen idoliinsa.

TUTKINTATUOMARI. Tiedättekö valmisteilla olevista salaisista epäjumalanpalveluksista, barbaarimaisista menoista, skiittalaisista ja vaeltajista?

PAPINROUVA. Tiedän, tiedän kaiken. Niin viime keväälläkin tietäjä-akka otti vastasyntyisen vauvan varjeltavaksi pilaukselta, ja hän juoksutti äitiä kahdentoista rotkon sulalumissa...

TUTKINTATUOMARI. Ja mitä?

PAPINROUVA. Sitä että äiti loitsi noidan käskystä jokaisella kuopalla. Ja millaisia loitsuja ne olivatkaan, siinäpä se! He loitsivat vauvaa niin kuin vainajaa: Rauha hänen sielulleen! Rauha hänen sielulleen! Rauha hänen sielulleen!

TUTKINTATUOMARI. Ja mitä siitä?

PAPINROUVA. Mitä?

TUTKINTATUOMARI. No mitä siitä seurasi?

PAPINROUVA. Puhutaan että lapselle olisi kasvanut sarvi otsan keskelle.

TUTKINTATUOMARI. Akka synnytti sarviniekan! Kuka tämä noita on ja missä hän asuu?

PAPINROUVA. Eiväthän he sitä kerro. He eivät ilmianna omiaan vaikka heitä kidutettaisiin. Pakanat! Villi-ihmiset! He näet rukoilevat metsänpuitaan. He polviutuvat puun eteen ennen kuin puu kaadetaan. Ja myrskysäällä miehet rientävät pihalle ja heittävät puukkojaan puuhun. Nuorista likoista en ilkene edes puhua. He viettelevät piruudellaan poikia.

TUTKINTATUOMARI. Millä piruudella?

PAPINROUVA. Sillä piruudella, että he työntyvät perse paljaana saunaan ja noituvat siellä, ja myös laukkaavat alastomina metsässä ja haukkuvat kuin koirat, ja myös...

TUTKINTATUOMARI. Riittää jo lörpöttely!

PAPINROUVA. Ymmärsin.

TUTKINTATUOMARI. Puhumme likoista myöhempänä.

PAPINROUVA. Ymmärsin.

TUTKINTATUOMARI. Eikä halaistuakaan sanaa kenellekään, että olen kihlakunnan virkamies. Olen vain kauppias kaupungista. Ja Luoja varjelkoon...

PAPINROUVA. Ymmärsin.

TUTKINTATUOMARI. Löytyykö sinulta viinaa?

PAPINROUVA. Ymmärsin. Heti juoksen hakemassa.

TUTKINTATUOMARI. Pieni karahvi se kyllä riittää.

PAPINROUVA. Ymmärsin. Minulta löytyy suolasieniäkin.

TUTKINTATUOMARI. Hyvä kun on suolasieniäkin. Mennänpäs nyt katsomaan sinun kotiasi. Siellä kerrot minulle lisää siitä sotamieslahkolaisesta.

PAPINROUVA. Ymmärsin. Tervetuloa!

Pimennys.

 

Kolmas kuvaelma

Sotamies

Kaikki on sekaisin entisen sotamiehen Matin pirtissä. Talo on täynnä vanhanaikaisia puusta leikattuja eläinveistoksia, sarvia, täytettyjä susia ja kettuja. Isäntä esittelee uutta lelua vieraalleen.

HELMI. Miten osaat arvata, mikä eläin vapautuukin kunkin puupalikan sisältä?

MATTI. Minun isoisoisäni, ukkini ja isänikin harjoittivat näitä puuhommia. Puu syntyi ensimmäisenä tähän maailmaan, ja kun puuta lämmittelee kämmenissään, kun kuuntelee sen ääntä, kertoo puu oman nimensä. Löysin tämänkin juurakon metsästä eilen, mutta katsopas, ken se on tänään?

HELMI. Koiranpentuhan se on! Voi mikä ihme ja kumma! Voi-voi! Katos, Matti, se pyörittelee nenääkin. Opetatko sen haukkumaan?

Puulelu jää tytön jalkoihin. Vanhus laulaa oudolla äänellä.

MATTI. Olen onneton koira-parka, kukaan ei huoli minusta, ota minut luoksesi!

Tyttö nauraa ja silittelee puulelua. Kyyneliä vuotaa äkkiä hänen silmistään.

MATTI. Taas sitä samaa! Riittää jo, rauhoitu! Muuten ajan sinut pois!

HELMI. Tuatto on aina suvainnut minua, mutta nyt hän katsoo niin kuin olisi tappaa!

MATTI. Menenpä ja puhun hänelle, millainen hölmö hän onkaan!

HELMI. Muamo taisi puhua totta: joku on ryöstänyt minun lempeni. Hän etsi eilen napanuoranpalasta, joka oli tallella katon alla minun syntymästäni eikä hän löytänyt sitä. Paha henki taisi varastaa sen. Se kätki minun lempeni metsänsuohon. Nyt minun pitää rukoilla haltijoitamme... Lempeni on ryöstetty! Eikä kukaan huomannut ryöstöä. Voiko näin olla?

MATTI. Mitenpäs se olisi ryöstetty, kun sulhasia tunkii parveittain pihallanne? Sinun lempesi on niin voimakas, että kaikki kadehtivat sinua. Toiset tytöt yrittävät maanitella poikia, ja sinä vain karkailet sulhasia. Lempesi on niin mahtava, että se polttaa sinun rintaasi.

HELMI. Näetkö tämän?! Tiedätkö tämän?! Minä pelkäsin puhua tästä... Jokin polttaa minua sisältä. Ikään kuin puuttuisi ilmaa. Luuletko että se menee ohi?

PAUSSI

MATTI. Kas kuinka komeat kukot leikkasin puusta kauppias Levkojevin tilaukseta! Hän lupasi maksaa kaksi ruplaa minulle. Kun käyn kaupungissa, tuon sinulle markkinoilta papukaijan. Muistatko kun kerroin sinulle papukaijasta?

HELMI. Muistan kyllä. Voi kuinka minun tekee mieli markkinoille! Kuinka tahtoisinkin käydä kaikkialla, missä olet itse käynyt, kuinka tahtoisin nähdä ulkomaat, kivilinnat ja meret!

MATTI. Luoja suo, niin vielä näet.

HELMI. Minua itkettää.

MATTI. Ei niillä kyynelilläsi ole suurtakaan arvoa, akka kun olet.

HELMI. Entä oliko sinulla koskaan morsian, Matti?

MATTI. Mikä morsian olisi sotamiehellä?

PAUSSI

HELMI. Muamo puhuu, että vanhemmat elävät lastensa tähden. Että rakkaus on lapsissa.

MATTI. Minä en mahda tietää näitä asioita.

HELMI. Sinulla ei ole lapsia, mutta eihän mahda olla, ettet olisi rakastanut koskaan?

MATTI. Rakastinko vai enkö rakastanut – mitä nyt turhia jauhata. Tartumme paremmin työhön käsiksi.

Vanhus laskee nuoran avulla kattolaelta ritvoista punotun omatekoisen lentokoneen. Hän ja Helmi kiinnittävät sulkia tähän eriskummalliseen lentorakenteeseen.

MATTI. Oletko nähnyt, kuinka upea aavanäkymä avautuu minun vaaran laelta?

HELMI. Olen nähnyt.

MATTI. Sieltä pääsee lentoon juuri järven ylitse ja voi laskea pellolle suonlai taan. Silmäni on kyllä tarkka. Harvoin osuin harhaan, kun ammuin tykistä sodassa. Siitä minua arvostettiinkin.

HELMI. Entä jos se ei onnistukaan?

MATTI. Rukoilemme onnistumista Jumalalta. Alussa kokeilen itse, ja vasta sitten sinä. Vai että tuattosi on julmistellut sinulle?

HELMI. Tunnen jotain kaihoa! Miksi?

MATTI. Kauneutta on vähän ympärillä, siitä se ihmiskaiho syntyykin.

HELMI. Kuinka niin vähän? Muuta ei olekaan ympärillä kuin kauneutta – metsässä, ja joellakin.

MATTI. Se on aivan eri juttu, Helmi-kulta. Kauneus ei ole metsissä, vaan itse ihmisessä. Kaikki me pyrimme Luojan kauneuden pariin. Jokainen tahtoo itselleen edes pienen murusen sitä. Niinpä mies pyrkii akan luokse. Miksi pyrkiikin? Siksi pyrkii, kun akassa on Luojan kauneutta. Siksi perhe onkin Jumalan armoittama asia.

HELMI. Onko sitä kauneutta minussakin?

MATTI. Mitenpäs muuten! Tämä lintunen elää sinussakin. Ja jok’ikinä linnunpyytäjä tahtoo ottaa kiinni tämän linnun pitääkseen omanaan. Ymmärrätkö mitä tarkoitan?

HELMI. Riittää jo! Sinä et kehtaa kertoa morsiamestasi, niin en minäkään tahdo puhua sulhasistani! Kerro paremmin siitä linnasta, missä iskettiin poikki ranskalaisen tsaarin pää.

MATTI. Ranskassa joet ovat kuin likaojat konsanaan, juuri erilaiset kuin meillä. Ja Pariisin linna on tehty kivestä kuin jokin luola. Akoilla on hatut kuin isot lautaset, ja heillä on verkko silmillään, ja miehet kulkevat siellä kiiltokalossit jalassaan ja kädessä iso sauva, aivan kuin patvaskalla. Miehille on tarkoitettu ilotaloja, joista saa ostaa rahalla kaunottaren kuin kaunottaren.

HELMI. Miten niin ostaa?

MATTI. No hänet otetaan sieltä niin kuin vuokralle, ja hän tekee kaikkea mitä suinkin käsketään.

HELMI. Juuriko kaikkea?

MATTI. Juuri kaikkea!

HELMI. Entä jos tällainen daami käskettäisiin äkkiä lentämään?

MATTI. Tolkutinhan sinulle, että miehet ne kertoivat, en minä itse...

HELMI. Lentäisikö hän vai ei?

MATTI. Ei, tyttöseni, ne sellaiset akat on juuri muihin hommiin tarkoitettu.

HELMI. Mitä muuta hyvää siellä Pariisissa on?

MATTI. Siellä sain nähdä meidän tsaariamme juuri kuin sinut nyt edessäni.

HELMI. Millainen hän on? Onko hän pitkä mies?

MATTI. Kovin pitkä. Kerrassaan jättiläinen. Hän tuli luokseni, laski kätensä olalleni ja saneli: pramea kotka näkyy kaukaa. Ja pams – hän lahjoitti kymmenen kultaruplaa minulle. Niin lahjoittikin! Minua kutsuttiinkin sitten tsaarinkotkaksi.

HELMI. Sano nyt, tsaarinkotka, puhuitko totta siipien suhteen?

MATTI. Naurattaa kuulla, että olisin valehtelija. En petä sinua, mutta meillä on kova työ tehtävänä. Ei se ole leikinlasku – nostaa moinen lehmänen lentoon.

HELMI. Olenhan kuin untuva – luuta-nahkaa.

MATTI. Sinun pitää kerätä lisää viisi säkillistä parhaita linnunsulkia.

HELMI. Eikö olisi helpomaa sulkia kuolleita lintuja? Ostaisin ne metsästäjiltä.

MATTI. Kuinka monta kertaa toistaisin, että eläviä sulkia tarvitaan tähän hommaan.

HELMI. Voi, joku on tulossa tänne. Sehän on tuattoni! Miksi hän tulee tänne? Hänhän tappaa minut!

MATTI. Mene tuosta ovesta takapihalle ja juokse heti kotiin.

Helmi lähtee pois.

 

Neljäs kuvaelma

Isä

Kolinaa kuului porstuasta, ja Helmin isä tuli ovelle.

PAAVO. Laittaisit jo töllisi oven kuntoon!

MATTI. Terveh sinulle, naapuri-hyvä!

PAAVO. Missä tyttäreni on? Missä Helmi on?

MATTI. Mitä? Minä näet kuulen kovin heikosti...

PAAVO. Tiedätkö mitä... Tulin neuvomaan sinua. Vieraan varastaminen on vihoviimeinen teko. Muista tämä! Jollet ota neuvoani kuuleviin korviisi, niin...

MATTI. Neuvo akkaasi kotona ja kiukuttele hevosvarkaille markkinoilla – en ole varastanut mitään keneltäkään! Kauhukalusi on pieni pelotella minua!

PAAVO. Vai että niin... Vai että tällaisetko jutut on nyt meidän välillämme?

MATTI. Mitä muita juttuja tahtoisit? Tulit vieraaseen pirttiin silmiäsi ristämättä ja haukutkin pirtin isäntää. Miksi kiipesitkin tänne mäelleni, kun en kutsunut sinua vieraisille?

PAAVO. Vai että... No sitten... Sitten eri tavalla...

Isä poistuu ja ovi kolahtaa hänen perässään. Mies tulee takaisin hetken päästä. Hän ottaa hatun päästä ja ristii silmiään ikonien edessä.

PAAVO. Terveh, isäntä!

MATTI. Tule vain sisälle, Paavo! Mitä kuuluu, hyvä mies?

PAAVO. Tulin pyytämään sinun armoasi, toki en tiedä, mihin pöytäliinanreunaan tarttuisin, etteivät padat kaatuisi kumoon.

MATTI. Aloita alusta, hyvä mies.

PAUSSI

PAAVO. Vai ettei minun tytärtäni ole muka täällä luonasi?

MATTI. Ei ole. Sinähän kielsit hänet täällä käymästä. Hän ei käykään täällä.

PAAVO. Kielastat!.. Tiedätkö kuinka rakastan häntä?! Et tiedä mitään! Mistä sinä sen tietäisit? Minä rakastan häntä kaikkein eniten. Minun Helmeni on minulle kallein. Niinpä niin! Sydämeni on sairas hänen takiaan. Miksi hän on sellainen? Mikä mato istuu hänessä? Hän karkaa kotoa, vieroksuu tuattoaan. Hän ei huoli neuvoistani. Miksi näin?! Herään sydänyöllä ja kävelen pitkin pirttiä, istun hämärissä aamuaurinkoon asti miettimässä, miten kurittaisin häntä, hänen hullua luonnettaan. Mutta miten häntä kurittaisi – se on samaa kuin piiskaisin itse itseäni. Herra Jumalaankaan en osaa luottaa, kun ei ole uskoni tarpeeksi luja. En usko kyllin lujasti!

MATTI. Hyvät teot jäävät vähiksi, kun ei usko Jumalaan.

PAAVO. Siinäkin kielastat! Aina vain valehtelet! Sinäkö se uskot muita hartaammin Jeesus Kristukseen? Olit tsaarinjouikoissa kahdenkymmenen viiden vuoden ajan, niin luuletko, että pääsit eroon kaikesta? Kielastat! Odota kun noidat silmäävät sinut. Ja haltijatkin rankaisevat sinut!

Vanhus nauraa.

MATTI. Heti pistän kaulani hirttosilmukkaan ja koukusta kiinni!

PAUSSI

PAAVO. Puhut ettet ole varastanut keneltäkään mitään. Varastithan sinä! Olet ryöstänyt tyttäreni lemmen! Ellet olisi hulluttanut tytön päätä, me äidin kanssa totuttaisimme jo vunukoita huushollin hoitoon. Sen kun jankutat hänelle taivaasta, ja hänen pitää pysyä maassa!

MATTI. Maankamara on ruumiillemme, ja taivas on sieluamme varten.

PAAVO. Tiedät kyllä, mitä tarkoitan. Hänen paikkansa on pellolla ja navetassa. Kaski ja niitty – siinä meidän taivahat. Siinä oma osamme. Hän ei mene miehelään sinun kaskujesi takia!

MATTI. Suotta sälyttelet syntejäsi muiden niskalle! Hän on kuin kallis lelu sinulle. Hänet olisi pitänyt antaa miehelään kuusitoistavuotiaana hänen miel tään kysymättä. Sinä säälit häntä silloin! Sinähän se päätät asioista perheessänne. Et saattanut kahdeksantoistavuotiaanakaan, kun naapurikylän poika kävi häntä kosimassa. Kuinka hän rakastikaan Helmiä! Sinä et huolinut perspaljaista kotivävyä omaan kotiisi. Poika kuulemma hukuttautuikin häpeästä.

PAAVO. Akkainjuoruja! Hän oli juovuksissaan, siksi hukkuikin.

MATTI. Aina vain laskeskelit ja tingiskelit. Ja nyt hänellä on oma mielensä eikä häntä noin vain käsketä. Minä en ole syypää tähän. Hänellä on oma mielensä ja on myöhäistä pelotella häntä. Olisinko syypää, kun hän viihtyy luonani? Tarinoin hänelle elämästä, Jumalasta. Ihminenhän kaipaa lohtuakin.

PAAVO. Vai että lohtuako? Kas kuinka käänsitkään! Meillä vain on eri Jumala! Paina muistiin, että kun kerrankin näen hänet täällä sinun mäelläsi, päästän tulikukon pihallesi. Tulen veljieni kanssa sydänyöllä, niin sytytämme töllisi tuleen heti neljästä nurkasta.

PAUSSI

PAAVO. Etkö muka kuule? Leikki on loppunut!

MATTI. Kuulen minä, kuulen. Olet kova musikka. Kuka uskaltaisi tahtoasi vastaan...

PAAVO. Niin olenkin. Muista tämä.

MATTI. Kauanko sinä, Paavo, rakastit vaimoasi?

PAAVO. Älä luikertele. Pysy asiassa.

MATTI. Asiaa puhunkin. Kaikki tämä juontuu samasta juuresta.

PAAVO. Painu hiiteen! Mitä tarkoitat?

PAUSSI

MATTI. Pelkäätkö puhua? Eihän täällä ole muita kuulijoita kuin sie ja mie.

PAAVO. Rakastin kun häitä juhlittiin. Miksi tongit sieluani? Isä oli kosinut Naston minulle, minä en edes nähnyt häntä ennen kosimista. Olemme eläneet oman ikämme... Mies tarvitsee akkaa niin kuin hevosta: niin pitkään kuin hän pääsee ratsastamaan sillä, ja kun ratsastus on ratsastettu, akka on taakaksi hänelle. Olisit elänyt minun verran akkani kanssa, niin tietäisit, miltä se maistuu. Jätä rauhaan tyttäreni!

MATTI. Tyttäresi ei ole sokea kissanpoikanen. Hän on nähnyt isänsä ja äitinsä eloa ja tietää, että elitte kuin sotaviholliset... Puhun tytöllesi siitä, että sielu poistuu ihmisestä, kun ei ole rakkautta; ja kun ihminen rakastaa, hän on kuin lintu eikä sontamato. Puhun näin, kun säälin häntä.

PAAVO. Minäkö se olen sontamato kaskuistasi päätellen?! Kyykäärmeenpistin on sinun säälilläsi! Oikein se isä Amvrosi puhui, että olet kerettiläinen, että pilkkaat Jumalan sanaa. Saat vielä tekojesi mukaan!

MATTI. Menisit vain kotiin, Paavo. Sorrut vielä hämärissä täällä minun mäelläni. Mitä ihmiset sanovat sitten?

PAAVO. Jätä ihmiset rauhaan. Tämä asia ei kuulu muille kuin meille. Teeskentelet hurskasta, mutta viha kiehuu sinussa. Vihaat minua. Miksi oikein vihaatkaan? Minäkö se ajoin elämäsi yli? Meidän tsaarimme, voideltu hallitsijamme, otti sinut sotamiehiin. Suutukin hänelle.

MATTI. Puhut vääriä, Paavo...

PAAVO. Minä en edes tietänyt, että Nasto, minun vaimoni, oli ollut sinun morsian. Sinä olit ollut kuudetta vuotta sotamiehen remmissä, eikä hän vain mennyt kenenkään kanssa naimisiin. Sitten isäni sopi naimakaupat hänen vanhempiensa kanssa.

MATTI. Luojan kiitos, kun sopikin.

PAAVO. Luojan kiitosko? Vai että Luojan kiitos! Miksi sitten hulluttelet tytön päätä? Teetkö kostoa minulle ja Nastolle? Miksi palasit tänne? Olisit vain istunut ikäloppuun asti lämpimän uunin takana upseerinsaappaita kiillottamassa. Herrat olisivat päästäneet sinut saappailleen, kun rintasi on mitaleja täynnä.

Matti ponnahtaa pystyyn. He seisovat kasvotusten valmiina käsikähmään.

 

Viides näytös

Noita-Akka

NASTO. En minä tullut omasta halustani luoksesi, hätä minut tänne johdatti.

NOITA-AKKA. Tiedän hätäni.

NASTO. Autatko minua hädässä?

NOITA-AKKA. En auta.

PAUSSI

NASTO. Miksi et auta?

NOITA-AKKA. Siksi kun muistatte haltijoita vain hädässä ja pahaonnessa. Niitä pitää kiittää ja hyittää samoin kuin Jeesus Kristusta. Milloin kävit viimeksi meidän pyhällä vaaralla?

NASTO. Olisin valmis käymään, mutta kun pelkäämme rangaistusta.

NOITA-AKKA. Mene sitten kirkkoosi neuvoa ja armahdusta pyytämään. Auttakoon pappi sinua.

NASTO. Kirkkohan on tyhjä, kun pappi Amvrosi kuoli.

NOITA-AKKA. Toinen pappi tulee hänen paikalleen.

NASTO. Maksamme kunnolla sinulle. Tahdotko lehmän? Tahdotko, niin annamme parasta jauhoa sinulle? Emme me tingi hinnasta.

NOITA-AKKA. Mekö? Oletko kertonut minusta miehellesi? Hän ei saa tietää mitään minusta. Haltijat rankaisevat sinut lörpöttelystä.

NASTO. Ei, hän ei tiedä mitään. Hän tietää, että olet olemassa, vaan ei tiedä, kuka olet.

NOITA-AKKA. Vain naiset saavat tietää noidannimen. Vain naiset saavat kääntyä haltijoiden puoleen. Muista tämä, Nasto!

NASTO. Kyllä, minä muistan. En ole mitään unohtanut. Sinun äitisi oli nostattanut lempeäni, niin pääsinkin naimisiin, vaikka minua luultiin jo vanhaksipiiaksi. Minä uskon mahtiisi, uskon meidän jumaliimme, siksi tulinkin luoksesi.

NOITA-AKKA. Uskotko? Miksi lasket katseesi, kun puhut haltijoista?

NASTO. Minä pelkään sinua. Mutta minne menisinkään?

NOITA-AKKA. Jokainen löytää, minne menisi...

NASTO. Rukoilen sinua, auta! Kukaan ei tiedä, miksi hän ei tahdo naimisiin. Ellet auta meitä, isä laittaa Helmin luostariin!

PAUSSI

NOITA-AKKA. Luostariinko?! Niinkö pitkälle on päästy? Ja sinä uskallatkin pyytää apua minulta?!

NASTO. Suo anteeksi, puhunhan totta.

NOITA-AKKA. Etkö tiedä, miksi hän ei tahdo naimisiin? En tiedä minäkään. Tiedän kyllä, että haltijat ovat huolissaan meidän puolestamme. Emme ole rukoilleet omia jumalia, ja meidän suvun taikavoima ehtyy pian ainiaaksi. Ehkä haltijoiden henki pesiytyi häneen auttaaksemme meitä hädässä?

NASTO. Miksi juuri häneen?

NOITA-AKKA. Sanoinhan: ehkä...

NASTO. Vähänkö on muita morsiamia?

NOITA-AKKA. Miten uskallatkin puhua tällaisia? Katso mitä minulla on (Noita-akka ottaa pikkurasian esille) Muistatko, kun tyttäresi syntyi, minun muamo kävi silloin luonasi meidän akkojen seurassa. He leikkasivat vauvan hiuksia ja sitoivat ne solmuksi selvittäkseen, kenen sielu pesiytyi sinun lapseesi, ja vasta sitten he ristivät hänet Helmiksi.

NASTO. Kenen sielu se oli? En voi muistaa tätä, kun olin vuotanut paljonkin verta enkä voinut imettää häntä muutaman päivän ajan. Kenen sielu on Helmissä?

NOITA-AKKA. Hänen ei ole tietä lostariin. Hänen kohtalo on toisenlainen...

NASTO. Millainen? Sano, näetkö hänen kohtalonsa?

NOITA-AKKA. Ymmärrä, Nasto: vain haltijat näkevät kaiken.

NASTO. Ymmärrän tämän.

NOITA-AKKA. Ja haltijat rankaisevat meitä siitä, ettemme kunnioita niitä, että elämme vieraassa uskossa. Niille on uhrattava jotain, annettava osa itseään.  Lienee tullut aika hyvittää haltijoita...

NASTO. Mitä antaisinkaan haltijoille? Tyttäreni ovat minun lihaa ja minun verta, uhraan kaikkeni heidän hyväkseen... Auta minua! Rukoilen sinua!

NOITA-AKKA. Kukaan ei kuule rukouksiasi. Mutta jos sotamies auttaa minua, autan minäkin sinua.

NASTO. Mattiko?

NOITA-AKKA. Minä tarvitsen uusia jumalankuvia. Tulenhaltija poltti entiset viime ukonilmassa. Kukaan muu kuin Matti ei veistä uusia jumalia ukonilman kaatamasta kelohongasta, Pässinmäelle pystytettäväksi. Hänen vaarinsa ja isänsä tekivät samaa työtä. Hän ei suostunut pyyntööni. Mene ja maksa hänen työnsä. Ja kun kaikki järjestyy, olkoon tyttäresi valmis menontoimitukseen. Mitä siitä seuraa – sitä ei kukaan ennusta.

NASTO. Mutta... Kun hän torjui pyyntösi, miksi hän suostuisi minun pyyntöön?

NOITA-AKKA. Jää hyvästi.

Pimennnys.

 

Kuudes kuvaelma

Jokikylpy

Helmi ui joessa, hän sukeltaa jokihelmisimpukoita pyytämässä. Kylänpoikia tulee paikalle. He piirittävät tytön.

HELMI. Mitä tuijotatte! Menkää vain tiehenne.

ENSIMMÄINEN. Puhutaan, Helmi, että taas sinä samoja: kiedoit pojan pauloihisi ja sitten läksit karkuun.

TOINEN. Vähänkö on meitä meikäläisiä, vaan sinä se tahdot sammuttaa kynttilän naapurikylänkin pojille? Sellaistako oikein meinaat?

HELMI. Ehkä sellaistakin.

KOLMAS. Teetkö pilkkaa pojille?

HELMI. Olen vapaa lintunen: teen mitä tahdon tehdä.

NELJÄS. Lupasithan jokaiselle meistä.

HELMI. En kellekään enkä koskaan.

VIIDES. Kuulitteko, pojat, paljonko hän meistä huolii.

KUUDES. Siitä rangaistus noidalle!

Pojat heittelevät Helmin leninkiä toinen toiselle.

SEITSEMÄS. Etkö sie, Helmi, lahjoittanut paulaa minulle?

HELMI. Samanlainen paula on joka toisella tytöllä meidän kylässämme.

KAHDEKSAS. Etkö sie, Helmi, käskenyt laittaa kosiomiehiä asialle?

HELMI. Puhemies tuli ja puhemies poistui – kosiomatka vain turhana toistui.

YHDEKSÄS. Pitää kurittaa hänet muiden likkojen opiksi.

Helmi hypähtää vedestä rannalle ja yrittää karkuun. Pojat eivät päästä häntä piiristään. He tanssivat jotain menotanssin tapaista. Sitten he ottavat Helmin kiinni ja sitovat hänet seipääseen, joka työntyy vedestä.

ENSIMMÄINEN. Olkoon täällä.

TOINEN. Niin kuin mekin olla odottelimme.

KOLMAS. Tämä ei ole kynttilänpuhaltamista!

NELJÄS. Vesihiisi purkoon häntä perseestä!

Pojat lähtevät pois, mutta yksi heistä tulee takaisin.

VIIDES. Nyt et mene kenellekään. Kaikki meidän kotiperukan pojat ovat sopineet keskenään, ettei kukaan tule enää kosimaan sinua. Emmekä me päästä muitakaan lähellesi. Nyt olet vanhapiika! Vanhapiika konsanaan! Tunne paikkasi, akka!

Poika lähtee pois, ja kauppiaaksi tekeytynyt tutkintatuomari tulee paikalle.

TUTKINTATUOMARI. Kerropas, kaunotar, miten osaisin sepän talolle?

HELMI. Se on kyllä helppoa: sepäntalo on joen takana kummulla. Sinne menkääkin.

TUTKINTATUOMARI. Miksi kyyhötät yksin joessa? Eikö sinua pelota?

HELMI. Ka olen tottunut, tulin näet helmisimpukoita pyytämään... Mitä pelkäisinkään?

TUTKINTATUOMARI. Sinustako puhutan, että kaikki helmet uivat itse luoksesi ja joka puoleltakin? Riittää kun vain astut joenveteen. Olet siis saalistamassa? Sopiiko tämänmoinen miehenhomma nuorelle neidille?

HELMI. Mitä se teitä huolettaa? Kuka olettekaan, kun en tunne teitä.

TUTKINTATUOMARI. Minulla on oma lehmä ojassa. Ostan teikäläsiä helmiä hovin ompelijattareille toimitettavaksi. Miksi sinä itket?

HELMI. En itke. Se on vettä, jota vuotaa tukastani.

TUTKINTATUOMARI. Ne on kyllä tytönkyyneliä. Etkä sinä pyyhi niitä pois, kun kätesi on sidottu.

HELMI. Se on meillä tällainen meno: rukoilemme vetehistä ja itkemme rukoillessa.

TUTKINTATUOMARI. Olet kyllä sisukas kaunotar. Täällähän kuolee viluun, kun seisoo tunnin ajan joenvirrassa. Kukahan se vihaa sinua näin julmasti?

HELMI. Minua rakastetaan. Pojat ovat vain kujeilleet. En pääse millään heidän rakkaudestaan.

TUTKINTATUOMARI. Tämän kyllä huomaa, vaan minä en ole mikään julmuri. Ehkä tulinkin tänne pelastamaan hädästä sellaisia kaunotaria kuin sinä.

HELMI. Menisitte vain tiehenne.

TUTKINTATUOMARI. Älä pane vastaan. Nyt toimin tahtoni mukaan.

Tutkintatuomari laskeutuu veteen, hän katselee Helmiä, sitten vapauttaa hänet seipäästä. Tyttö nousee laiturille. Hänen paitansa on revitty repaleiksi eikä muitakaan vaatteitaan löydy rannalta.

HELMI. Kiitos.

TUTKINTATUOMARI. Ei kestä kiittää. Ota minun kauhtana, niin pääset kotiisi. Se on pitkä ja lämminkin. Palautat minulle sittemmin. Olen majoittunut staarostan taloon. Kysyt sieltä kauppias Nikolaita.

HELMI. Tuon kauhtanan heti, kun pääsen kotiin.

TUTKINTATUOMARI. Staarostalla ei ole nyt ketään. Tule illalla. Vai tulisinko itse käymään, jos vain suinkin haluat. Kuka olet ja missä päin asut?

HELMI. Minä itse, minä tulen, tulen illalla...

TUTKINTATUOMARI. Kuka olet? Kertoisit edes nimesi!

Helmi sieppaa kauhtanan ja juoksee pois. Tutkintatuomari nostaa maasta tytön jättämän palttinasäkin.

TUTKINTATUOMARI. Odota, kaunotar! Jätit saaliisi tänne!

Patvaska tulee paikalle.

PATVASKA. Minne se tytönressukka riensikään? Sinuako pakoon, molotsa?

TUTKINTATUOMARI. Se ei ole minun vikaa.

PATVASKA. Taidat olla muukalaisia... Asusta päätellen kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Minä olenkin kauppias, nimeltäni Nikolai. Olen täällä ostamassa jokihelmiä.

Нeiluttelee Helmin jättämää säkkiä.

PATVASKA. Vai että helmiäkö...

TUTKINTATUOMARI. Kuka olet, hyvä mies?

PATVASKA. Ka Ohvoksi minua kutsutaan. Olen patvaska, häämenojen tietäjä. Oletko kuullut sellaisista?

TUTKINTATUOMARI. Miten noidut?

PATVASKA. Ka tartun pojan kurkusta kiinni ta kiskonkin hänet morsiamen tykö. Kun hän yrittää vastaan, kolautan häntä tällä sauvollani niskaan, sauvan päässä on teräskärki, ja siinä kärjessä käärmeenmyrkkyä.

TUTKINTATUOMARI. Taidat olla huuliveikko. Mikä se vikisee paitasi alla?

PATVASKA. Ka vieras sielu vikiseekin. Pyydystin sen metsästä ja nyt vien tapettavaksi. Naurattaako?

TUTKINTATUOMARI. Näkisinpä mielelläni näitä teidän kosintapuuhia, siinä nauraisinkin. Sääli vain, kun eivät huolet päästä minua huvittelemaan.

PATVASKA. Hyvästi, kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Tapaamme piankin, tietäjä.

PATVASKA. Kyllä säkissäsi on muuta kuin jokihelmiä.

Patvaska lähtee pois. Tutkintatuomari pudistelee säkkiä, sitoo nuoran auki, työntää kätensä säkkiin ja vetää esille kourallisen isoja linnunsulkia.

 

Seitsemäs näytös

Katsojaiset

Kauppatori. Miehet esittelevät jokihelmitavaraa kauppiaalle.

TUTKINTUOMARI. Kunnon tavaraa.

ENSIMMÄINEN. Yhtä hyvää tavaraa ei löydy muualta koko Karjalasta. Ruotsalaisia kävikin täällä monesti ryöstöretkillään, he kun tahtoivat ottaa omakseen meidän joen.

TUTKINTATUOMARI. Mitäs teikäläiset?

TOINEN. Emme mekään ole arkalasta kotoisin. Eihän tämä meidän järvenlahtea ole suotta sanottu Luulahdeksi. Sen pohjassa lepää ruotsalaisten luita lukematon määrä.

KOLMAS. No mitä, kauppias. Miellyttääkö tavaramme sinua vai kuinka?

ENSIMMÄINEN. En saa tolkkua, mitä kiertelet niin kuin kissa kuumaa puuroa? Vai onko sinun sääli rahojasi?

TUTKINTATUOMARI. Tämä homma on juuri uusi minulle. Tahdon vähän katsella, pohdiskella. Nimittäin sopisivatko helmenne leninkikoristeiksi.

PAAVO. Meidän tytöt ovat pyhäasuissaan, jotta saat katsella. Katsele mitä ihmeitä täältä löytyy.

Jokihelmin koristettuihin asuihin puettuja tyttöjä tulee näyttämölle. Morsiustanssi. Tutkintatuomari huomaa Helmin tanssivien tyttöjen joukossa. Hän kiertää ympyrää ja yrittää lähestyä tyttöä. Tämä kuitenkin aina vain livahtaa pois ja lopulta poistuu kokonaan.

TUTKINTATUOMARI. Kuka tämä tyttö on? Minkä talon tytär?

ENSIMMÄINEN. Kumpainen tyttö?

TUTKINTATUOMARI. Se jolla on punapaula palmikossa.

TOINEN. Helmikö? Älä katsele häntä. Se on lyöty kortti.

TUTKINTATUOMARI. Hän on kaunis tyttö.

ENSIMMÄINEN. Meinaatko sinäkin kosia häntä?

TUTKINTATUOMARI. Miksen kosisikaan?

KOLMAS. Turha homma. Hänen lempensä on ryöstetty. Kosimisesta ei tule tolkkua.

TUTKINTATUOMARI. Keitä hänen vanhempansa ovat?

TOINEN. Tuo Paavo-mylläri on hänen isänsä.

TUTKINTATUOMARI. Myllärikö?.. Se on hyvää.

ENSIMMÄINEN. Nyt on kaupankäynti loppunut. Taas liika pilasi kaupat.

Tutkintatuomari lähestyy Paavoa. Hän katselee miehen jokihelmiä. Muut lähtevät tyytymättöminä pois.

TUTKINATUOMARI. Sinun helmesi taitavat olla kaikkein kirkkaimpia.

PAAVO. Yhtä kirkkaita muillakin.

TUTKINTATUOMARI. Ei, sinun tavarasi on parasta laatua.

PAAVO. Jollet osta tavaraa muilta miehiltä, en myy itsekään helmiä sinulle.

TUTKINTATUOMARI. Onko teillä oikein artteli? Miksi muista myyjistä välittäisit?

PAAVO. Muuten vain...

TUTKINTATUOMARI. Kummallista.

PAAVO. Tänään ei tehdä kauppoja, hyvästi, kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Odotapas. Sinun tyttärelläsi on luojanlahja. Annoit hänelle osuvan nimenkin. Juuri osuvan.

PAAVO. Maksatko tyttärestäni vai helmistäni?

TUTKINTATUOMARI. Paljonko pyydät tyttärestä?

PAAVO. Kun olet tosissasi, maksa totiset lunnaat. Sitten puhummekin.

Tutkintauomari antaa rahat isälle.

PAAVO. Oletko järjiltäsi, poika?! Laskin leikkiä, kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Ja minä olen vallan tosissani.

PAAVO. Ota edes tavaraa...

TUTKINTATUOMARI. Hiiteen tavarat!

PAAVO. Pitäähän puhua hänen itsensä kanssa, hän...

TUTKINTATUOMARI. Älä nyt häiritse minua, mylläri. Nyt on minun vuoroni päättää.

PAAVO. Eihän tällainen sovi tapoihin. Meillä...

TUTKINTAUOMARI. Annan kauppiaansanan, että menettelen kunnian mukaisesti. Kauppiaansana on sanoista pitävin.

Pimennys.

 

Kahdeksas kuvaelma

”Vihkiäiset”

Morsianta valmistellaan vihille myllärin talossa. Kaksi itkijävaimoa ja Nasto seisovat pirtin keskellä. Morsiamen isä Paavo tulee paikalle. Hän levittelee turkin lammasnahka ylöspäin lattialle. Sitten hän kätkee kirveen ja sahan turkin alle ja lähtee pois. Kaksi tyttöä saattaa morsiamen paikalle. Hän on alusvaatteisillaan, tukka levällään. Morsian astuu turkille. Sulhanen saapuu Patvaskan saattamana. Hänet istutetaan viljapöntölle. Morsian riisuutuu alastomaksi ja istuutuu sulhasen polville. He istuvat hiljaa muutaman minuutin ajan. Muut kääntävät katseen muualle.

PAUSSI

PATVASKA. Riittää jo, poika. Mene vain saattoväen luo. Odota omaa hetkeäsi.

Sulhanen lähtee pois. Itkijävaimot saattelevat morsianta arkun ympäri auringon mukaan.

ITKIJÄVAIMO. Tämä on paha paikka istua.

Morsian istuutuu taas ja hänet käsketään jälleen seisomaan.  Patvaska tulee arkulle ja piiskaa kovin kovasti muutaman kerran. Morsianta saatetaan auringon vastasuuntaan ja istutetaan arkulle. Patvaska koskettelee kolmesti taikasauvallaan morsiamen tukkaa. Kolme hiusta tarttuu sauvankärkeen. Patvasaka polttaa ne morsiamen pään yllä ja puhelee.

PATVASKA. Hehkukoon morsiamensydän sulhaselle ja sulhasensydän morsiamelle niin kuin tämäkin liekki palaa. Ole järjissäsi ja kiltti miehellesi.

Itkijävaimot ja kaksi pukijatyttöä tulevat mukaan Patvaskan puuhiin. Yksi pukijoista ottaa leivänkannikan ja kampaa morsiamen tukan jakaukselle. Naiset kumartuvat morsiamen polville. Sitten he kampaavat hänen tukkaansa ja punovat sen palmikoksi. Morsian puetaan hääasuihin: paita, hame, sarafani, esiliina, kaulahuivi, päällystakki ja rukkaset. He käärivät palmikot morsiamen pään ympärille, panevat päähineen hänen päähänsä ja sitovat huivin. Sitten morsiamen pää peitetään isolla pääliinalla.

PATVASKA. Tule akaksi! Tule akaksi! Tule akaksi!

Patvaska tulee lähemmäksi, hän heittelee vaskirahoja itkivaimoille ja panee piirakkalautasen morsiamen pään päälle. Menonosanottajat ottavat makeisia. Pikkupoika saatetaan huoneeseen. Hänet istutetaan morsiamen polville.

PATVASKA. Tule yhdeksän pojan emäksi, yhden tytön emäksi!

Poika kohottaa morsiamen pääliinaa, morsiamen onnelliset kasvot avautuvat katsojille. Morsian iskee silmää pojalle. Hän on Anni, Helmin sisar.

PATVASKA. Nyt täältä pihalle, hyvä saattoväki! Pihalle, pojat ja tytöt!

Sulhanen saatetaan paikalle, hän lähestyy arkkua, ottaa ison pääliinan ja nostattaa sen avulla morsiamen arkulta. Hän kulkee ympyrää pitkin ja saattaa morsiamen pirtistä ulos. Tytöt kiiruhtavat kilpaa morsiamen istumapaikalle ja sitten hekin juoksevat ulos.

PATVASKA. Opasta hyvin häntä. Jos hän on tottelematon, lyö häntä ensin oljenkorrella. Jos hän on jälleen tottelematon, lyö oksanritvalla, sitten piiskallakin.

«VAROTUS»

Patvaska ottaa kolme pikkukiveä, asettaa ne kolmionkulmiksi maahan ja kattaa paistinpannulla. Nuoria ja saattoväkeä tulee sen ympärille. Jokainen heistä panee oikean jalkansa paistinpannulle, he painautuvat päät yhteen. Patvaska ottaa kirveen oikeaan käteen, palavia puupäreitä vasempaan käteen ja puukon hampaisiinsa. Tätä ennen hän kumartaa kolmesti koillissuuntaan. Hän kiertää saattoväkeä, kyntää kirveenterällä vakoa maahan loitsien. Patvaska kiertää kolmesti läsnäolijat ja iskee kirveen maahan. Tämän jälkeen hän kantaa kirvestä ja päreitä heidän päiden yllä. Tietäjä heittää kirveen ja päreet syrjään. Hän ottaa pihlajanoksan ja asettuu saattueen johtoon. Patvaska piiskaa pihlajanoksalla tietä ja loitsii.

PATVASKA. Pahahenki, poistu sinne, mistä tulit! Mistä tulit, sinne lähde!

Laulu soi, saattoväki poistuu näyttämöltä nuorten seurassa. Nasto jää näyttämölle yksin. Hän istutuu arkulle ja laulaa itkuvirttä.

PATVASKA. (Huutaa) Akka kuoli lippahalla!

 

Yhdeksäs kuvaelma

Tapaaminen

Äiti istuu yhä arkulla itkuvirttä laulamassa. Helmi tulee pirttiin, joka on tyhjennyt.

PAUSSI

HELMI. Morsian antoi oman paulansa minulle.

NASTO. Kenelle muulle olisikaan antanut? Olethan hänen siskonsa.

HELMI. Mene äiti, saattoväki odottaa sinua. On aika häämatkalle sulhasen taloon.

NASTO. Entä sinä?

HELMI. Jään tänne. Siivoan pirtin.

NASTO. Suo anteeksi, tyttöseni.

HELMI. Miksi pyydät anteeksi?

NASTO. Isä kun antoi sinun antajaiset Annista.

HELMI. Eihän se mitään. Hän ei ole saita minullekaan.

NASTO. Ei kylläkään ole. Hän ei tahtonut antaa sisartasi miehelään ennen vuoroasi, mutta kohtalo lienee tämän määrännyt.

HELMI. Äiti, milloin tietäjä-akka tulee hakemaan minua?

NASTO. Hän tulee aamun valjetessa.

Äiti lähtee pois. Helmi on vähän aikaa yksin. Hän korjaa turkin, kirveen, sahan ja kolikot lattialta. Tutkintatuomari ilmestyy pirtinkynnykselle.

TUTKINTATUOMARI. Talon ovet on selällään.

HELMI. Miksi käytte minun perässäni?

TUTKINTATUOMARI. Suretko kun naimisiin saatetaan siskoasi eikä itseäsi?

HELMI. Toivon onnea siskolleni.

TUTKINTATUOMARI. Tämä teidän Patvaska on kerrassaan velho. Taikamahtinsa puistuttaa häntä itseäänkin. Kadehditko siskoasi?

HELMI. Haltijat auttavat Patvaskaa.

TUTKINTATUOMARI. Entäs itseäsi?

HELMI. Menisitte vain pois.

TUTKINTATUOMARI. Muistatko kun tapasimme siellä joella?

HELMI. Muistan.

TUTKINTATUOMARI. Silmäsi paloivat silloin. Siniliekki loimusi katseessasi! En koskaan aikaisemmin nähnyt mitään sellaista!

HELMI. Olin vain suuttunut pojille, siksi silmäni paloivatkin.

TUTKINATUOMARI. Oikein teitkin, kun käännytit pois kaikki kylänpojat: he eivät ole kauneutesi arvoisia. Sinä olet odottanut minua. Minä tulinkin hakemaan sinut täältä.

HELMI. Mitä keksittekin! Enkä minä ketään odottanut.

TUTKINTATUOMARI. Vien sinut täältä ilman näitä tyhmiä koristeita, saattomenoja ja kosiomiehiä. Otan hevoskyydin ja juhlimme kaupungissa kolmen päivän päästä. Rahaa on minulla riittämiin. Elämme sitten kaupungissa, pappi vihkii meidät kirkossa. Tahdotko vihille? Vien sinut ulkomaillekin, lahjoitan sinulle jos mitään. Rakennutan uuden talon sinulle, kalustan sen hienon hienosti... Elät sitten rouvana, kuljet silkeissä ja sameteissa. Vietät oikein kissanpäiviä.

HELMI. Kuka te olette? Mitä tahdotte minulta? Kun isä palaa kotiin, kerron hänelle kaiken.

TUTKINTATUOMARI. Kerro pois. Olen jo puhunutkin isäsi kanssa. Hän ei kyllä ole vastaan. Sinä olet taakaksi hänelle. Minä maksoin jo lunnaatkin isällesi.

HELMI. Mitkä lunnaat?

TUTKINTATUOMARI. Sinun kauneus on huimannut minut. Olen kulkenut päiviä kuin mielipuolena ja unohtanut, mille asialle tänne tulinkin. Sano että sinäkin katsot rakastuneena minua. Sydämeni arvaa tämän.

HELMI. Menkää pois, hyvä herra! En ole koskaan kuullut tällaisia puheita.

TUTKINTATUOMARI. Keneltä olisitkaan niitä kuullut? Rakkaus on näet sellainen kaupunkilaisasia. Minä en anna periksi. Sinun maajussisulhaset eivät tunne tätä sanaakaan. He eivät osaa kuin mölistä, tyhmät nuijapäät. Minä kerron sinulle kaunein sanoin sydäntuskistani.

HELMI. Älkää tulko lähelleni!

Tutkintatuomari lähestyy Helmiä. Tämä peittää käsillä kasvonsa. Mies poistaa voimalla tytön kädet hänen kasvoiltaan. He seisovat ja katsovat toisiaan.

HELMI. Mitä oikein meinaatte?

TUTKINTATUOMARI. Tulin hakemaan sinut täältä, olen hyvä haltijasi. Oletko tuntenut minut?

Musiikki on yhä kovempaa ja yhä vihlovampaa.

Pimennys.

 

Kymmenes kuvaelma

Lemmennosto

Taikatulet loimuavat auringon laskiessa. Ukkosvesi kiehuu. Höyryä nousee vedestä. Noita-akka levittelee ison valkoisen pöytäliinan, käskee tytön seisomaan sen keskelle kasvot ilta-aurinkoa vasten. Akka repii Helmin vaatteet pois ja ruoskii häntä ritvoilla.

NOITA-AKKA. Kumarran aamuruskoa, kumarran iltaruskoa. Kaksitoista huimapäistä veljeä ja sisarta, tulkaa palvelemaan uskollisesti minua. Liekin kipinöitä lentää idän päästä. Älkää laskeko, kipinät, veteen, älkää laskeko maahan, laskekaa Helmi-neitoseen, jotta hän lähtee muamoltaan ja tuatoltaan, jotta irtoaa perheestään ja suvustaan…

Syttyköön hänen punainen verensä tulen liekiksi, kuumetkoon hänen valkoinen vartalonsa hehkuvan kuumaksi. Hän ei saa enää elää eikä saa enää olla, ei saa juoda eikä syödä ilman mielitettyään. Purkautukoon vapaalle hänen tahtonsa ja hänen himonsa, ettei siitä rukoilemalla eikä manaamallakaan!

Noita-akka loitsii Helmin yllä. Tyttö on lankeamassa loveen. Hän tanssii outoa tanssia ikään kuin noidan käsien ohjaamana. Sitten hän kaatuu nääntyneenä.

NOITA-AKKA. Ole tyttö himottu, ettei miehenliha voisi elää ilman sinua samoin kuin vatsa ei voi olla ilman leipää!

Noita-akka peittää hänet pöytäliinan kuulmilla, istuttaa oksalle huuhkaajan tytön rauhaa varjelemaan ja lähtee pois. Jauhoja valuu ylhäältä niin kuin vettä. Huuhkaaja huuhkaa. Helmi nousee jaloilleen ja seisoo kalpeana kuin veistos. Ympyrä pyörii. Noita-akka laulaa joikua. Tyttö ikään kuin kivettyy. Hän muistuttaa antiikkiajan veistoista. Tutkintatuomari hiipii hiljaa paikalle, hän kiertää lumottuna tämän veistoksen ympäri.

Pimennys.

 

TOINEN NÄYTÖS

Yhdestoista kuvaelma

Mylly

Poikia on työssä myllyllä. He kantavat jauhosäkkejä myllynpihalta. Tutkintatuomari ilmestyy. Hän on kulkea pihan halki, mutta hänen tiensä suljetaan.

ENSIMMÄINEN. Terve, kauppias.

TOINEN. Oletko hankkinut paljonkin helmitavaraa?

TUTKINTATUOMARI. Kaikki se on minun omani. Antakaa tietä.

KOLMAS. Sinun tavarassa onkin yksi helmi...

NELJÄS. Joka olisi parempi jättää pois.

TUTKINTATUOMARI. Miksi jättäisinkin tämän helmen?

ENSIMMÄINEN. Se on vikahelmi.

TOINEN. Ja se vika tunnetaan.

TUTKINTATUOMARI. Tämä ei kuulu teille. Ettekä te tunne näitä asioita.

KOLMAS. Meillä on kyllä sellainen tuntemus, että pistämmepä sinut säkkiin ja säkki veteen!

NELJÄS. Siellä pohjassa on helmiä runsaastikin...

TUTKINTATUOMARI. Vähät minä välittäisin tyhmästä pelottelustanne. Tyttö päättää itse, kenen seurassa hän tykkää olla.

ENSIMMÄINEN. Hän ei päätä itse.

TUTKINTATUOMARI. Kylänkokousko täällä päättää, kuka kenen kanssa seurustelee? Tämä on kristillistä tapaa vastoin.

ENSIMMÄINEN. Pappiko sinä olet? Meillä on oma usko ja omat jumalat äläkä lue meille sinun omaa lakiasi.

KOLMAS. Kukaan ei kosi häntä enää!

TUTKINTATUOMARI. Vai että päätitte kurittaa tyttöä. Senkin älypäät!

NELJÄS. Emme me vitsaile, kauppias. Puhumme hyvällä sinulle.

TUTKINTATUOMARI. Entä kun tahtoisin muuten vain tytön seurassa huvitella, mitä sitten?

TOINEN. Jos et kosikaan häntä, vaan häpäiset hänet, silloin emme pane vastaan.

KOLMAS. Neuvommekin sinua, miten saalistaisit hänet.

TUTKINTATUOMARI. Vai että sillä lailla...

TOINEN. Suostu, muuten kierittelemme sinut jauhoissa ja sotkemme kananpaskalla.

TUTKINTATIUOMARI. Entä kun saatte turpiin?

NELJÄS. Kaikki yhdessä vai yksitellen?

TUTKINTATUIOMARI. Yksitellen saatte hienommin.

ENSIMMÄINEN. Yritäpäs. Nyt lyön liiskaksi kuonosi, kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Lyöpäs! Yritä!

Tutkintatuomari ja poika kiipeävät säkkikasalle. Poika häviää nopeasti nyrkkiottelussa.

TUTKINTATUOMARI. Liekö täällä muita rohkeita?

Toinen poika nousee säkkikasalle. Hän heiluttelee hullusti nyrkkejään ja kaatuu samoin tutkintatuomarin osuvasta iskusta. Pojat sulkevat tutkintatuomarilta tien. Hän ottaa pistoolin taskustaan.

ENSIMMÄINEN. Antaa hänen mennä. Kyllä me vielä tapaamme.

TUTKINTATUOMARI. Lupaankin tämän teille.

Pimennys.

 

Kahdestoista kuvaelma

Kessu

NOITA-AKKA. Mitä sie siellä, Ohvo? Mie kun sairastelen.

PATVASKA. Toin vain tuoretta kessua sinulle, kun kerran lupasin tuoda.

NOITA-AKKA. Täytä sitten minun piippukin.

Patvaska tulee sisälle, istuutuu ja täyttää kessulla Noita-akan piippua.

PATVASKA. Oletko nähnyt kauppiaan, joka on laukkaamassa meidän kylällä?

NOITA-AKKA. Moinen kauppias näkyy kaukaa.

PATVASKA. Hän hankki tavaroita pennin verran, mutta tuppasi nokkansa jokaiseen rakoon.

NOITA-AKKA. Jokin juttujupakka siitä juolahtaa, kun se papinrouvakin suvaitsee häntä.

PATVASKA. Oikeusjutulta haiskahtaakin.

NOITA-AKKA. Entä mitä se staarosta meinaa?

PATVASKA. Tiedäthän itse: ukko vapisee kuin haavanlehti, senkin kruununrenki. Hän kertoi äsken, että kaksi noita-akkaa olisi viety linnaan naapurikylästä. Kaikki vanhauskoiset muka pidätetään ja karkotetaan ties minne.

NOITA-AKKA. Peloteltu pelkää varjoaankin.

PATVASKA. Mitä teemmekin? Miten pelastumme hädältä?

NOITA-AKKA. Pitää mennä haltijainvaaralle – kokoontua joukolla ja mennä niin kuin käytiin entisaikoihin.

PATVASKA. Ehkä he sitä kyttäävätkin. Ja sitten vangitsevat meidät kerrallaan. Kun kerettiläislistalle joutuu, siitä ei pääse rukoilemalla, muamoseni.

NOITA-AKKA. Olet sie tullut vanhaksi, Ohvo. Kiukkusi on laantunut. Uskon puolesta kannattaa kamppaillakin.

PAUSSI

PATVASKA. Totta puhut – hengenvoimani on heikennyt. Kävin eilen Ukkoskalliolla hakemassa sieltä uudet suojaesineet häihin. Kuljin ja ajattelin: entä jos joku hiipii jäljilläni, taittaa oksia perässäni, urkkii mistä ammennan omaa taikavoimaani ja sitten ryöstääkin sen minulta? Kas moisiin aikoihin on eletty: varajamme itse itseämme omassa metsässämmekin.

NOITA-AKKA. Sotamies lupasi, että rukouspylväät valmistuvat parin päivän päästä. Kutsut mukaan nuoria poikia – sellaisia jotka eivät suotta lörpöttele – ja lähdemmekin sitten yhdessä pystyttämään pylväät Pässinvaaralle. Siellä rukoilemme ja hyvitämme haltijoitamme. Ne eivät ole jättäneet meitä hädässä eivätkä jätä nykyäänkään.

PATVASKA. Teemme niin kuin käsket.

PATVASKA. Kauppias on iskenyt silmänsä meidän Helmiin. Hänkin pyörii miehen ympärillä.

NOITA-AKKA. Tätä puuttuikin! Nyt ei passaa vitkastella! Lähde heti paikalla Naston tykö ja käske, jotta Helmi teljetään lukon taakse kotiin kymmenen päivän ajaksi. Sano että minä olen käskenyt. Tämä tavara ei ole vieraan kauppamiehen saliiksi tarkoitettu. Helmin lempi on noussut niinkin mahtavaksi, että hukka perii, jos se liekiksi leimahtaa!

 

Kolmastoista kuvaelma

Kävely

TUTKINTATUOMARI. Etkös pelkää kuljeskella yksin metsässä?

HELMI. Ketä pelkäisinkään, kun tunnen täällä jokaisen polun.

TUTKINTATUOMARI. Entä jos jokin otus tuleekin vastaan: olet makea marjanen.

HELMI. Kaikki puhuvat näin, muttei kukaan ole maistanut.

TUTKINTATUOMARI. Eiköhän? Et varo minuakaan? Jospa tulen sinun kimppuusi?

HELMI. Sen kun yritätte.

TUTKINTATUOMARI. Yritänkin!

Hän tahtoo halata Helmiä, tämä livahtaa nokkelasti hänen käsistään.

HELMI. Älkää kujeilko, herra kauppias.

TUTKINTATUOMARI. Pyydät helmisimpukoita joesta. Mitä aarteita etsit täältä metsästä? Miksi keräät linnunsulkia? Noitumista vartenko? Tälläkö aholla teidän noitia karkeloi?

HELMI. Ei kun muualla.

TUTKINTATUOMARI. Missä?

HELMI. Miksi tahdotte tietää tämän?

TUTKINTATUOMARI. Tahtoisin nähdä noitien taikamenoja ja pyytäisin heiltä, että minun sydämeni kiintyy ikiajoiksi sinun sydämeesi.

HELMI. Tahdotte saada minut hämmennyksiin, arvaan tämän.

TUTKINTATUOMARI. Poskesi palaavat punaa. Sinä rakastatkin minua. Rakastatko?

HELMI. Kyselitte miksi kerään linnunsulkia. Kerään niitä siipeihini, jotka Matti tekee minulle, jotta osaan lentää. Oletteko kuullut koskaan Alkonost-linnusta?

TUTKINTATUOMARI. Olen näet lukenut mies, joten tiedän paljon muutakin. Tiedätkö sinä, että tämä paratiisilintu saa ihmisen unohtamaan kaikki maalliset huolet?

HELMI. Matti sanoo, että Alkonost laskeutuu maahan vanhurskaita hyvittämään.

TUTKINTATUOMARI. Niinpä tietenkin. Hän saarnaa sinulle, että…

HELMI. Niin se Matti puhuukin.

TUTKINTATUOMARI. Miten tavallinen kuolevainen muuttuisikaan linnuksi? Onko tämä Mattikin noita?

HELMI. Ei, hän ei ole noita. Hän elää vanhassa uskossa. Mutta tämä on salaisuus. Kukaan ei saa tietää tätä. Matti on hyvä mies.

TUTKINTATUOMARI. Hauska mies tämä Mattisi on. Mitä hän tekee työkseen?

HELMI. Hän veistää puuleluja, ompelee veneitäkin. Nyt hän on veistämässä uusia puuidoleita. Vanhat idolit paloivat salamaniskusta. Tämäkin on salaisuus!

TUTKINTATUOMARI. Kuinkahan voidaan uskoa Herra Jumalaan ja palvoa epäjumalia yhtäaikaisesti?

HELMI. Meillä on kyllä näin... Äiti puhuu, että Jumala ja haltijat sopivat keskenään siellä taivahilla ja pärjäävätkin sovussa.

TUTKINTATUOMARI. Tottako teidän morsiamet makaavat morsiusyönä patvaskan kanssa?

HELMI. Pötyä! Kuka sellaista kertoo?!

TUTKINTATUOMARI. Eräs akka on kertonut.

HELMI. Kenties olikin tällainen tapa joskus ennen muinoin.

TUTKINTATUOMARI. Passaisi ryhtyä patvaskaksi, jos se olisi tällainen tapa nykyäänkin.

HELM. Aina te vain kujeilette, niin on oloni aivan outo.

TUTKINTATUOMARI. Tiedätkö miksi onkaan? Minäkin olen noitamies. Taidan tietääkin, mitä se taituri-Matti sinulle puhelee.

HELNI. Mistä tietäisitte?

TUTKINTATUOMARI. Sovitaanko, että jos arvaan oikein, suutelen sinua kaksi kertaa.

HELMI. Liekö teistä arvaajaksi?

TUTKINTATUOMARI. Sotamies puhuu, että synninsiemen piilee lihassamme. Ja että ihmisen on sodittava tätä syntiä vastaan. Hän puhuu, että Antikristus piileskelee ihmisten kesken ja se hallitseekin ihmisiä, että ihmisten pitää rakastaa kyyhkysten avoin toisiaan. Näinkö hän puhuu? Eikö juuri näin?

HELMI. Totta on. Aivan kuin olisit kuunnellut salaa.

TUTKINTATUOMARI. Olen nähnyt sinua unissani. Kuulin kaiken, tiedän kaiken. Helmi-kaunotar on sinutellut minua ensimmäistä kertaa.

HELMI. Totta. Enkä edes huomannut.

TUTKINTATUOMARI. Olen arvannut! Nyt maksa!

Hän lähestyy Helmiä ja suutelee häntä pitkään. Laulu kuuluu kaukaa.

TUTKINTATUOMARI. Mitä se on?

HELMI. Kylänpoikia meinaavat leikkiä lyhdettä. Heitä on tulossa tänne.

TUTKINTATUOMARI. Noitaleikkiäkö?

HELMI. Piiloudumme nyt ja sitten tulemme itsekin leikkimään.

TUTKINTATUOMARI. Kätkeydymmepä kauas metsänsiimekseen.

He menevät metsään.

 

Neljästoista kuvaelma

Lyhde

Nuoria tulee näyttämölle. Tyttöjä ja poikia istuutuu piiriin. He panevat lauluksi ja valitsevat ohjaajan, jonka kaulaan pannaan viljalyhde. Ohjaaja kulkee leikkijästä toiseen kunnes kaataa jonkun heistä maahan. Sitten Lyhdemies kertoo kovalla äänellä kaadetusta.

KAIKKI YHDESSÄ. Mikä on tämän pojan salaisuus?

LYHDE. Lyhde tietää, että tämä tyttö antoi liinansa Vaskelle ja sitten he olivatkin kolmena yönä riihessä!

POIKA. Kielastat, lyhde! Kaadan sinut jaloiltasi!

Lyhde valitsee uutta uhria.

KAIKKI YHDESSÄ. Mikä on tämänkin tytön salaisuus?

LYHDE. Lyhde tietää, että ihme-tamma oli sinun ukillasi. Se ulvoi öisin kunnes synnytti pässin!

TYTTÖ. Kielastat lyhde! Kaadan sinut kumoon!

Lyhde jatkaa kulkuaan.

KAIKKI YHDESSÄ. Mikä on tuon tytön salaisuus?

LYHDE. Palakan posket punassa, kun hänen heilansa on aina kännissä!

POIKA. Totta puhut. Vatsani on nytkin kipiänä.

KAIKKI YHDESSÄ. Mikä on tämän pojan salaisuus?

LYHDE. Iivanan jalka ei ole suotta väärä: kun hän kumartuu, niin kurkistaa joka helman alle!

TYTTÖ. Totta puhut. Iivana on hävytön rampa.

KAIKKI YHDESSÄ. Millainen on tuon pojan salaisuus?

LYHDE. Meidän Vilholla on viisi sisarta, myrkkykieliä kaikki. Sulhaset heiluttelivat pukkojaan ja karkasivat kuka minnekin!

TYTÖT. Kielastat, Lyhde!

Tytöt hyökkäävät iloisesti juontajan kimppuun. Helmi ja tutkintatuomari tulevat aholle. Lyhdemies juoksee Helmin luo. Tytöt ja pojat ovat vaiti.

LYHDE. Älä suotta makeisia hänen taskuun kanna – pujahtaa pois käärmeenä eikä koskaan anna!

HELMI. Kielastat, Lyhde! Lyön sinut kumoon!

PAUSSI

LYHDE. Mamma ei neuvonut leipomaan eikä lankaa kerimään – opetti vain perin hyvin miehen alla kierimään!

HELMI. Kielastat Lyhde! Kaadan sinut kumoon!

PAUSSI

Tutkintatuomari riuhtaisee pois juontajan olkiasun ja heittää sen syrjään. Pojat ja tytöt lähtevät pois.

TUTKINTATUOMARI. Älä välitä heistä. Saamme heidät hätähousuihin. Tule vierelleni.

Tutkintatuomari halaa Helmiä ja laittaa pistoolin hänen käteensä.

TUTKINTATUOMARI. Tarvitsit linnusulkia. Hankimme niitä riittämiin.

Hän alkaa ampua ylös. Häädettyjä lintuja nousee oksilta ilmaan.

Pimennys.

 

Viidestoista kuvaelma

Siskokset

Helmi kolkuttaa teljettyyn oveen. Isä on sulkenut hänet lukon taakse Noita-akan käskystä. Ovi avataan ulkoa ja Anni tulee sisälle.

ANNI. Helmi! Missä olet? Miksi istut pimeässä?

HELMI. Miksi tulit tänne? Menisit vain omalle pihallesi. Mitä tahdot minulta?

ANNI. Miksi kiukuttelet minulle, Helmi-hyvä? Olemmehan siskoksia.

HELMI. Onko nyt yö vai päivä?

ANNI. Ilta. Anna kun sytytän lampun.

HELMI. Teljettiinko sinutkin tänne minun seurakseni?

ANNI. Ei. Avain on minulla.

HELMI. Sitten lähden täältä pois.

ANNI. Kuinka niin lähdet? Ei ole lupaa lähteä! Muamo ja tuatto käskivät vahtimaan sinua.

HELMI. Miksi he vahtivatkaan? Miksi kiusaavat minua? Tahdon nähdä häntä! Tahdon olla hänen vierellään!

ANNI. Ei sinun saa. Anna kerron sinulle, mitä kylällä tapahtuu, niin tiedät miksi sinua ei sinne päästetä.

HELMI. Älä kerro mitään! Mene pois!

Anni itkee.

ANNI. Niin menenkin enkä tule koskaan takaisin! Olet ollut aina tällainen! Et ole huolinut kuin itsestäsi!

HELMI. Odota. Älä lähde pois. Älä sulje minua tänne. Puhu kanssani. Anna anteeksi, Anni. En tahtonut pahoittaa mieltäsi.

ANNI. Älä välitä. Ymmärrän tuskasi, mutta tuatto tietää paremmin, mitä on tehtävä. Muistatko miten meitä kuritettiin kujeista lapsina? Olikin syytä kurittaa.

HELMI. Kuinka jaksat? En ole tuntea kasvojasi.

ANNI. Kaikki on kunnossa, sisareni. Saan pian lapsen.

HELMI. Näinkö nopeasti?

ANNI. Olin tehnyt riähkää morsiamena. Nyt tiedät, miksi tuatto suostui antamaan minut naimisiin ennen vuoroasi.

HELMI. Nyt tiedän.

ANNI. No niin. Tulin tekemään sovun meidän välillemme. Rakastanhan sinua.

HELMI. Minäkin rakastan sinua.

ANNI. Halaa minua, Helmi-hyvä.

Siskokset halaavat toisiaan.

ANNI. Näin sellaisia unia, että sinä olisit sukeltanut syvälle veteen etkä voi nousta pinnalle. Minä itkin, itkin kovasti...

HELMI. Se oli unta, Anni. Kerro paremmin, mikä meteli on kylällä?

ANNI. Hätä on tullut. Se kiusanhenki, kihlakunnan virkamies, on kuulustellut meikäläisiä.

HELMI. Virkamieskö?

ANNI. Kaksi sotamiestä tuli tänne eilen. He etsivät meidän noita-akkaa ja tahtovat viedä hänet käräjille kaupunkiin. Kukaan ei ilmianna noitaamme, ja he ovat suutuksissaan pahasti. He kävivät Matin mäelläkin ja penkoivat nurin narin kaikki paikat. He ovat selvittäneet, että Matti oli ryhtynyt vanhauskoiseksi keisarinpalveluksessaan, ja uhkailevat häntäkin linnareissulla. Tuatto lähti tapaamaan kylän vanhuksia. He tahtovat kerätä rahaa virkamiehelle, jotta tämä menisi pois ja jättäisi meidät rauhaan.

HELMI. Entä se kauppias, Nikolai? Eikö hän ole käynyt tuaton puheilla? Eikö kysellyt minusta?

ANNI. Kauppiasko?

HELMI. Hehän ovat sopineet meidän tuaton kanssa. Hän on maksanut lunnaatkin tuatolle.

PAUSSI

HELMI. Siis hän ei ole minua kysellyt eikä etsiskellyt... Hänelle sanottiin vissiin, ettei minua olekaan täällä. Että olisin lähtenyt muualle. Vai liekö hän mennyt itsekin kaupunkiin asioilleen? Hän tulee luokseni, tiedän sen. Kerron sinulle, Anni, että rakastan häntä elämää enemmän. Olen odottanut häntä, olen aina odottanut. Luulin sitä omaksi ylpeydeksi, kun ei kukaan kelvannut minulle. Minä kun en malttanut, en kerrassaan malttanut! Olin säälinyt sinua, säälinyt muamoa ja tuattoa. Mutta minun piti odottaa, että hän tulee luokseni. Ymmärrätkö? Me Matin kanssa katselimme taivasta iltaisin, tähtiä ei ollut vielä iltahämärässä, sitten niitä syttyikin iltataivaalle, syttyi kirkkaan kirkasti, kovan kovasti, ja sydän täyttyi ilosta. Näin on ollut aina hänen seurassaankin. Rakastathan sinäkin yhtä kovasti omaa miestäsi? Olemmehan siskoksia, saman suvun vesoja. Niin olemmekin. Anna kätesi minulle. Kuuntele kuinka lyö, kuinka takaa rinnassa minun sydämeni. Näin on siksi, että ajattelen häntä.

ANNI. Taidan jo lähteä. Tuattokin on pian tulossa. Hän ei käskenyt edes käydä täällä luonasi.

HELMI. Älä lähde. Odota. Mikset vastaa minulle?

ANNI. En tiedä mitä vastaisinkaan, Helmi-kulta.

HELMI. Entä se virkamies? Tietääkö hän Nikolaista? Hänkin on kaupunkilaisia. Miksi katsot minua näin? Miksi he meinaavat tehdä pahaa meille?

PAUSSI

ANNI. Etkö sisko tiedä, että se sinun kauppias onkin juuri virkamies, tutkintatuomari?

HELMI. Mistä tämän tietäisin? Istun täällä kuin lintu häkissä... Ja voiko mies muuttua hetkessä kauppiaasta virkamieheksi?

ANNI. Tuatto sanoo, että susi oli tekeytynyt karitsaksi ja urkki kaikki tiedot meistä jokaisesta... Suotta näitä enää muistella. Kas mikä kyykäärme hän olikin. Hän pyöri ensin sinun ympärillä ja nyt juoksee papintyttären perässä. Kaikki kaupunkilaiset ovat valehtelijoita ja veijareita.

Lamppu putoaa Helmin käsistä.

ANNI. Varo, Helmi! Sytytät vielä tulipalon!

Helmi rientää huoneesta ulos.

ANNI. Vuota, Helmi! Minne sie! Et saa! Hän on rientää siskon perään, mutta oihkaisee, pitelee kädellä vatsasta ja laskeutuu lattialle. 

 

Seitsemästoista kuvaelma

Kuulustelu

Tutkintatuomari istuu pöydässä papinrouvan pirtissä. Papinrouva seisoo ulko-oven seinustalla. Kylänvanhin kirjoittaa sulka kädessään. Matti seisoo keskellä huonetta.

TUTKINTATUOMARI. Kirjoita, staarosta, kirjoita. Entinen sotamies Matti Rjagojev tunnusti osallistuneensa puisten epäjumalakuvien veistämiseen.

MATTI. Luoja näkee, teidän jalosukuisuutenne, etten ole tehnyt pahaa kenellekään.

TUTKINTATUOMARI. Risti silmäsi.

Matti ristii silmänsä kahdella sormella.

TUTKINTATUOMARI. Kirjoita sekin, että kuulustelun aikana tämä entinen sotamies paljasti oman kuuluvuutensa vanhauskoisten lahkoon siten, että hän risti silmänsä kahdella sormella, jolloin papinrouva Domna Batagova ja kylänvanhin olivat tämän tapahtuman silminnäkijöitä.

MATTI. En luovu omasta uskostamme.

TUTKINTATUOMARI. Sepä se! Tiedämme hyvin, että sellaiset lahkolaiset, joiden joukkoon sinäkin kuulut, eivät kunnioita kristinuskon käskyjä ja ovat taipuvaisempia itsepolttoja järjestämään.

PAPINROUVA. Meinaat vissiin lentää kyyhkynä taivaalle polttosavun seassa. Ei se onnistu, pakana!

TUTKINTATUOMARI. Ole vaiti, papinleski!

PAPINROUVA. Hulluttelit nuoria tyttöjä, vertasit heitä enkeleihin, kerettiläinen!

TUTKINTATUOMARI. Ole hiljaa!

PAPINROUVA. Ymmärsin.

TUTKINTATUOMARI. Toisit sinä, Domna Ivanovna, lisää kotikaljaa juotavaksi, jotenkin kurkkua kuivaa.

PAPINROUVA. Ymmärsin.

Papinrouva lähtee.

TUTKINTATUOMARI. Pääsitkö muka piiloon! Luulit ettei sinua löydetä? Minulta et karkaa, veikkoseni! Olen nähnyt kyllikseni teitä julmureita. Tunnusta jo!

MATTI. Mitä tunnustaisin, kun olen syytön?

TUTKINTATUOMARI. Tiedän sen, että noituuden lisäksi olet tehnyt muitakin ilkitekoja.

MATTI. Mistä se on kotoisin, että rehellistä miestä rääkätään tällä tavoin?

TUTKINTATUOMARI. Tunnusta jo, miten olet hankkinut kaukoputken! Joudut käsirautoihin ryöstömurhaajana! Mistä sait kaukoputken? Sehän maksaa suuret rahat.

MATTI. Palvelin uskollisesti meidän tsaariamme kahdenkymmenen viiden vuoden ajan...

TUTKINTATUOMARI. Kerro jo, minne hautasit virkamiehen ja sotilaan, joiden kyydissään tuo kaukopuitki oli?

MATTI. Oletteko järjiltänne?

TUTKINTATUOMARI. Muista kuka on edessäsi, vanhus! Minä en laske leikkiä. Siellä kihlakunnan linnassa sinut hyljetään elävänä. Tunnusta ja sillä siisti. Olen paljastanut sinut. Tunnusta, niin unohdan vanhauskoisuussyntisi.

MATTI. Mitä minä tunnustaisin? Toin kaukoputken Pariisin linnasta komentajieni luvalla.

TUTKINTATUOMARI. Pidätkö minua hölmönä?! Reki, jossa oli englantilainen upseeri ja paljon monenlaista tavaraa, katosi täällä kolme vuotta sitten. Ketään ei löydety silloin. Onnettomuus kirjoittiin pyryn laskuun, mutta tiedän nyt, kuka ryösti hänet silloin.

MATTI. Hullukaan ei uskaltaisi lumipyryllä matkaan täällä kaukokorvessa.

TUTKINTATUOMARI. Tiedätkö, sinä roisto, kuinka kuvernööri juoksutti silloin kihlakunnan poliisimiehiä sinun takiasi?

MATTI. Sielunne lentää helvettiin, kun te tällä tavalla panettelette.

TUTKINTATUOMARI. Antaa olla. Ensin itse lennät linnaan. Kerää kamppeesi, vanhus. Lähdet huomenna kaupunkiin. Siellä selvitetään, mitä miehiä olet. Pysy pirtissäsi, laitan miehen ovelle sinun vahdiksisi.

Kylänvanhin ja Matti lähtevät pois. Papinrouva tuo tarjottimen, jolla on viinaa ja sapuskaa. 

TUTKINTATUOMARI. Enhän pyytänyt kuin kotikaljaa.

PAPINROUVA. Ottaisitte pikkuryypyn, teidän jalosukuisuutenne. Olette uurastanut päivän pitkän hurskaassa toimessanne... Tyttäreni tuo kylmää kaljaakin.

TUTKINTATUOMARI. Kuka siellä?

PAPINROUVA. Kylänväki kokoontui ja humisee. Emme ole suotta tunkineet heidän ampiaispesää.

TUTKINTATUOMARI. Älä päästä ketään sisälle. Kutsu staarosta.

Papinrouiva poistuu. Tutkintatuomari juo muutaman pikarin viinaa. Kylänvanhin tulee sisälle.

TUTKINTATUOMARI. Käske miehiä mukaasi ja tuokaa pylväät, joista sotamies

veisti idoleita, hänen pihaltaan tänne. Sahaamme ne polttopuiksi.

KYLÄNVANHIN. Kuka uskaltaisi niitä sahata?

TUTKINTATUOMARI. Itse sahaatkin, kun et ole pitänyt kuria omassa kylässäsi. Tiedän nyt varmasti, että kaikki kyläläiset harjoittavat noituutta täällä. Laitamme pari-kolme tietäjää oikein linnareissulle, niin muu väki pysyy jatkossa oikeassa uskossamme. Kun täällä ei ole urjadnikkaa, sinä olet vastuussa kurista. Onko selvää, nuijapää! Täytä jo käskyni!

Kylänvanhin poistuu. Tutkintatuomari ottaa salavihkain viinaryypyn. Kaksi miestä tulee pirttiin papinrouvan saatossa. He laittavat isot helmipullot kynnykselle ja poistuvat.

TUTKINTATUOMARI. Mitä tämä meinaa?

PAPINROUVA. Miehet rukoilla kumartavat nöyrimmin armahdusta.

TUTKINTATUOMARI. Vai armahdusta... Hyvä, hyvä kun en suotta täällä... Vai että rukoilevat, pakanat, armahdusta itselleen. Hyvä!

 

Seitsemästoista kuvaelma

Laukaus

Helmi tulee pirttiin.

TUTKINTATUOMARI. Kielsinhän päästämästä ketään sisälle!

HELMI. Minä se olen.

TUTKINTATUOMARI. Vai sinäkö se olet, minun metsäimpi. Isäsi taisi pan na sinut lukon taakse minun takiani. Vai onko kosiomiehiä tunkinut taas pihalle?

HELMI. Tietäjä käski, niin hän tottelikin.

TUTKINTATUOMARI. Tietäjäkö? Ruoskimme sen tietäjänne koko kylänväen nähden, anamme oikein selkäsaunan hänelle. Kukaan ei vain osoita häntä, sääliväisiä kun olette. Sinä olet kyllä toisenlainen. Sinä näytät noidan minulle. Ehkä sinun äitisi on noita?

HELMI. Ei hän ole. Ei!

TUTKINTATUOMARI. Miksei oikein olisikaan? Tavalliset kylänakat eivät synnyttä näin komeita likkoja. Tänään olet juuri erilainen. Olet kuin emähukka. Karjalan salomaiden emähukka. Puretko minua? No pure, pure vain. Etkö purekaan? Mitä? Oletko kuunnellut paskapuheita minusta? Miksi kuuntelet hylkiöiden panettelua? Älä tottele heitä. Tottele minua. Himoitsen mielettömästi sinua. Tahdon repiä vaatteet vartaloltasi niin kuin silloin metsässä. Tälle himolle ei ole vertoja.

HELMI. Odota nyt! Kerro miksi tulitkin tänne?

TUTUKINTATUOMARI. Kuinka niin miksi? Tulin helminhakuun. Kas kuinka paljon helmiä on tuotu minulle. Sinä olet kaikkein kaunein helmeni. Sinähän rakastat minua? Miksi olet vaiti?

HELMI. Rakastan. Rakastan kovemmin kuin elämääni.

Helmi rientää tutkintatuomarin luo ja halaa häntä.

TUTKINTATOMARI. Voi kuinka hehkutat!

HELMI. Mikset tullut luokseni, armaani? Olin vähältä kuolla ilman sinua.

TUTKINTATUOMARI. Virkahuolia on ollut yllin kyllin.

HELMI. Etkö edes ajatellut minua niin kuin minä sinua?

TUTKINTATUOMARI. Olin juuri laittaa lähetin sinun hakuun...

HELMI. Sano samat sanat kuin silloin metsässä!

РАUSSI

TUTKINTATUOMARI. Kävin sotamiehen töllissä tänään, näin ne sinun siipesi. Hauskantuntuiset siivet muuten. Staarosta tulee pian panemaan paperille kaiken, mitä kantelit minulle. Sitten sinut kutsutaan käräjille kaupunkiin,

niin tapaamme taas.

HELMI. Minäkö kantelin?! Kenestä kantelin?

TUTKINTATUOMARI. Kaikista. Maksoin siitä lystistä kaksikymmentä viisi ruplaa rahaa isällesi.

HELMI. Sinähän annoit rahaa lunnaiksi, kun tahdoit kosia minua...

TUTKINTATUOMARI. Kosiako? Mitä höpiset, hupakko?

HELMI. Puhuit minulle lemmestäsi...

TUTKINTATUOMARI. Tahdotko lempiä lisää?

HELMI. Muuta minä kyselen! Eikö rakkautta ole sydämessäsi?

TUTKINTATUOMARI. Sydämeni on lukossa. Tiedätkö mistä se miehensydän löytyy? Taidat tietääkin...

HELMI. Petturi! Kun rakkaus puuttuu sydämestäsi, olet varas! Varas!

Tutkintatuomari yrittää halata Helmiä.

HELMI. Älä koske minua!

TUTKINTATUOMARI. Silmäsi palaavat jälleen kuin tuli. Kuka hillitsisi itsensä tämän tulen loimutessa?!

Helmi antaa kovan korvapuustin tutkintatuomarille.

TUTKINTATUOMARI. Juu! Lempi raivoaa sinussa! Kuinka se raivoaa! Kuule, kultaseni, lähde huomenna minun mukaani. Saat asua talossani kunnes itse kyllästyt siihen.

HELMI. Päästäkää minut! Minä huudan apua!

TUTKINTATUOMARI. Huuda – kuka kehtaisikaan sinun puolustajaksi? Olet pettänyt kaikki kyläläiset, selostanut kaikki kylän salaisuudet minulle! Koko kylänväki vihaa sinua suuremmin kuin minua. Sinulla ei ole muuta tietä kuin minun kyytiini. Ymmärrätkö tämän?

Tutkintatuomari riisuu kauhtanan. Pistooli kolahtaa kumeasti taskusta lattialle. Helmi vastaan hangoittelee ja yrittää pakoon, mutta mies ottaa hänet kiinni ja kaataa väkisin pöydälle.

TUTKINTATUOMARI. Olen nostattanut sinun lempesi! Olen pettänyt kaikki sinun haltijasi! Tiedän ettet muuta himoitsekaan! Kun akka on himoissaan, mikään ei estä häntä. Ja sinä kyllä himoitset! Sinä himoitset maailman suurinta lempeä. Se on täällä, juuri lähellä!

Helmi tarttuu pistooliin ja kuuluu laukaus. Tutkintatuomari on liikkumaton. Helmi työntää hänet lattialle. Tyttö kääriytyy keräksi ja loikoo pöydällä. Papinrouva rientää pirttiin.

PAPINROUVA. Mies tapettiin! Pakanat tappoivat hänet.

 

Yhdeksästoista kuvaelma

Enkeli

Sotamiesasuinen Matti hyvästelee kotikylän väkeä. Vartijat odottelevat syrjemmällä.

MATTI. Hyvästi, hyvät ristkansat! Älkää muistelko minua pahalla. Pyydän teiltä anteeksi. Suo anteeksi, Nasto! Suo anteeksi sinäkin, Paavo, jos vain suinkin jaksat!

VARTIJA. On aika lähteä, sotamies. Pidä kiirettä!

MATTI. Hetki, pikkuhetki enää. Missä se Helmi on? Ettekö ole saattaneet häntä tänne?

PAUSSI

MATTI. Kertokaa hänelle, että Matti meni markkinoille. Hän muka tulee vielä takaisin.

Kaikki ovat vaiti. Nasto purskahtaa katkeraan itkuun. Hymyilevä Helmi juoksee äkkiä näyttämölle.

ANNI. Muamo, mie en pystynt pitämään häntä kiinni. Hän on väkevä. Perin väkeväkin.

PAAVO. Antaa hänen olla!

Huomaa että Helmi on järjiltään. Hän lähestyy iloisena Mattia.

HELMI. Matti! Tuothan papukaijan minulle, me sitten lentelemme yhdessä papukaijan kanssa. Olet luvannut minulle! Tuotko?

VARTIJA. Viekää hupakko pois!

Vartijat tulevat Matin luo.

MATTI. Tuon tietysti, kun olen luvannut. Hyvästi, kultaseni!

HELMI. Hyvästi kultaseni!

Äiti ja sisar kiskovat väkisin Helmin syrjään. Hän nyyhkyttää.

HELMI. Tahdon papukaijan. Hän lupasi papukaijan minulle.

Matti lähtee vartijoiden saatossa. Väki hajaantuu paikalta. Näyttämö tyhjenee. Helmi ilmestyy taka-alalta. Siivet sulkarippeineen on kiinnitetty hullunkurisesti hänen selkäänsä.  Hän huokaisee, ottaa vauhtia noustakseen lentoon katsomon ylle. Enää tuokio, ja hän lentää...

Pimennys.

Лемби

 

Действующие лица:

ХЕЛЬМИ, деревенская девушка

ПААВО, мельник, ее отец

НАСТО, ее мать

АННИ, ее сестра

МАТТИ, отставной солдат, их односельчанин

ДОЗНАВАТЕЛЬ, уездный чиновник

СТАРОСТА

ПОПАДЬЯ

ВЕДУНЬЯ

ПАТЬВАШКА, сват-колдун

БОАБО, повитуха

Деревенские девушки и парни

Действие пьесы происходит в карельской деревне в середине XIX века.

 

АКТ I

Пролог

В лесной чаще идет дождь, гремит гром. Среди темных деревьев бродит человеческая фигура. Это ВЕДУНЬЯ. У нее в руках большой медный таз, в который она собирает грозовую воду. Лес напряженно шумит. Капли со звоном разбиваются о медь. Молнии резко высвечивают корявые деревья заповедной карельской тайги. Слышен тревожный голос ведуньи, поющей йойгу.

ВЕДУНЬЯ

Эти ветки, эти сучья пусть ломает буйный ветер
Для костра, для жаркой бани, для обряда векового.
В том костре сгорит девица, распалит тот жар желанье,
Молоко вскипит девичье, пар из сердца поднимая…
Будет кратко длиться песня, кровь невинная прольется,
И любовь с высот небесных над глупцами посмеется.

Ведунья постепенно исчезает в темноте. Раскаты грома перекрывают звучание ее голоса.

 

Картина 1

Отказ

В избе под образами сидят сваты и родители невесты. По обычаю сваты должны получить ответ девушки на предложение жениха выйти замуж. Невеста выходит и задувает свечу на столе. Обращается с низким поклоном к сватам.

ХЕЛЬМИ. Спасибо, добрые люди, что честь оказали. (Кланяется в ноги отцу.) Умел кормить до сих пор, корми и дальше.

Сваты встают и молча покидают избу. Последний из них останавливается на пороге.

СВАТ. Пусть ваша дочь сидит на отцовской скамейке, пока та под нею не сгниет!

Хлопнув дверью, сват исчезает.

Пауза.

С улицы вбегает младшая сестра невесты.

АННИ. Уехали.

НАСТО. Стало быть, и эти уехали ни с чем…

АННИ. Так каблуками стучали, что просто страсть! Мама, пускай меня сватают. Что же, из-за нее теперь и мне пропадать?!

Отец выдергивает из-под себя табурет и запускает им в Анни. Табурет ударяется в стену и разбивается в щепки.

Пауза.

Мать принимается собирать щепки. Отец выходит.

НАСТО. Ты, Хельми, хоть бы о нас подумала! Где же это видано, чтоб перед столькими сватами свечи задувать? Куда мне теперь глаза-то от соседей прятать? Одни смеются, а другие зубами скрипят. Бабы судят нас, говорят, будто мы опозорить лучших парней взялись. Этот-то тебе чем не показался? Красавец, и семья богатая.

ХЕЛЬМИ. Не люб он мне. Не люб.

НАСТО. А кто тебе люб?

ХЕЛЬМИ. Никто.

НАСТО. Тебе ведь уже срок пришел. В вечных девках останешься, вот наплачешься тогда.

ХЕЛЬМИ. Пускай.

НАСТО. С тобой говорить — все равно что воду в ступе толочь. Каких только парней ладных нет в наших краях — все тебе негодные. Разве так бывает?! О, горе ты мое! Если не люб никто, так хоть пожалей кого-нибудь.

ХЕЛЬМИ. Любовь — это другое.

НАСТО. Почем тебе знать-то, дуреха! Другое… Сколько еще ждать прикажешь? Сколько еще отца будешь мучить, мать, сестру свою? (Пауза.) Ну, что молчишь-то, деревяшка? Вот так бы взяла да и пристукнула тебя чем-нибудь.

ХЕЛЬМИ. Воля ваша. (Мать плачет.) Не знаю я, мама… Не могу я так… Сердце не бьется.

АННИ. А у меня бьется! Прямо вот выскакивает.

НАСТО. Помолчи, а то отец совсем осерчает. Болезнь это. Украл ее лемби, нечистый дух. Украл! (Начинает причитать.)

Лучше бы тебя, моя в муках рожденная,
обронила я из горькой своей утробушки,
чем обрекла тебя, моя в муках рожденная,
на такую горькую долюшку.
Лучше бы в вересковых зарослях
выкинула я мною выношенную,
чем на белый свет тебя вывела
для такой печальной долюшки…

АННИ. Что я плохого тебе сделала? Парень мой сколько разов собирался к нам, а ты все «нет» да «нет»… Только о себе думаешь!

Входит отец.

ПААВО. Ну что, смочили свои коровьи глаза?

НАСТО. Не гневайся ты так, отец! Ведь беда она наша.

ПААВО. Ей теперь, видно, одна дорога — в монастырь.

ХЕЛЬМИ. И пускай. И поеду.

ПААВО. Что?!

НАСТО. Не надо, отец, не надо. Она же дурочка, маленькая еще.

ПААВО. Поедет она! Я тебе слово дал, что по любви пойдешь?

ХЕЛЬМИ. Так было, тятя.

ПААВО. Я своему слову хозяин?

ХЕЛЬМИ. Так, тятя.

ПААВО. А коли хозяин, то теперь его назад беру, и первому, кто вослед этих сватов придет, тебя без оглядки отдам, и имени даже не спрошу. Точка!

ХЕЛЬМИ. Воля ваша.

 

Картина 2

Инкогнито

В доме у старосты двое: сам хозяин и его гость. Дознаватель бреется.

СТАРОСТА. А дельце-то у вас, ваше благородие, какого рода? Не очень понимаем-с.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А тебе много понимать и не нужно. Главное, держи язык за зубами. Кто я таков и откуда прибыл, не должно знать ни одной собаке. Ясно тебе, староста?

СТАРОСТА. Понимаем. Выходит, что дело ваше тайное?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Государственное. Слыхал ты о том, что на реке Лексе целая деревня себя пожгла? Из неповиновения закону, царю и нашей вере.

СТАРОСТА. Никак нет. Угол наш глухой. Священник, отец Амвросий, покойник, царство ему небесное, верно, про дело знал, а мне поведать не успел.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Дубина твой Амвросий!

СТАРОСТА. Как можно-с о покойничке…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Император указ издал: искоренить ересь, сектантов переловить всех до одного, а прежде всего наставников искать. А вы, кореляки, известно, привечаете и беглых солдат, и беспоповцев. Тут недалеко и до убийства.

СТАРОСТА. Убийство?! Карелы на такое не пойдут.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А где убийство, там и воровство.

СТАРОСТА. Господь милостивый! В деревне нашей и замков-то нет. Двери палкой припирают. И сектантов у нас отродясь не бывало.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Нет одной заразы, найдется другая. Знаем-знаем, как ваши колдуны смуту наводят. Чудеса творят.

СТАРОСТА. Какие чудеса?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Как пить дать, и вы тут, как бараны, за какой-нибудь паршивой овцой вьетесь.

Пауза.

СТАРОСТА. Я, ваше благородие, из поморских рыбаков, и баранами нас никто не величал. Мы со своей волей всю жизнь живем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Знаем и про вашу волю, да пора ей и укорот дать. Так что помалкивай.

СТАРОСТА. Пятнадцать годов в старостах хожу, никто худого за мной не припомнит.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Сто человек сгорели за один раз, это тебе не шутка, это бунт!

СТАРОСТА. Не сыскали, стало быть, зачинщиков, тех, кто гарь учинил на реке Лексе?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А ты как будто рад?

СТАРОСТА. Пустое говорите.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Не пустое.

СТАРОСТА. Вот беда-то…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А кто на веру нашу грешит, тому и царь наш неугоден.

Дознаватель закончил с бритьем. Староста спешит поднести ему мундир.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Мундир — к черту! Тащи мой саквояж. Для этого дела мы машкарад устроим. Для всех в вашей деревне я буду простым скупщиком жемчуга. Ведь в вашей деревне почти все жемчугом промышляют. Так ли это?

СТАРОСТА. Этим и живем. Кто за солью на Белое море ездит, кто коробейничает, кто зверя на мех переводит, а остальные жемчуга из речки таскают. Знатные жемчуга. Говорят, у самих царских дочерей все платья жемчугом нашим вышиты.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Кто грамоту в деревне разумеет, знаешь?

СТАРОСТА. Как не знать!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Хорошо. Все доложишь, о каждой душе отчет предоставишь. Нюх меня мой никогда не подводил. И сейчас такой прилив в душу — словно вина выпил. Это хорошо, это хорошо…

Дознаватель переодевается в платье скупщика.

СТАРОСТА. Вина нет, а к чаю — пожалуйте.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Запомни, что я тебе сказал, и перед бабой своей зови меня скупщиком Николаем. Понял?

СТАРОСТА. Как не понять.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ну, повтори.

СТАРОСТА. Скупщиком Николаем ваше благородие величать надо.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Без благородия, болван!

СТАРОСТА. Так точно!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Попадья пришла?

СТАРОСТА. Пришла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Зови.

СТАРОСТА. Она баба болтливая, вы уж ей особливо не доверяйтесь.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Из тебя учитель бы проворный вышел. Зови.

Староста уходит, и в комнате появляется попадья.

ПОПАДЬЯ. Слава богу, вы здесь. А я уж и не чаяла, что государевы люди нас пожалуют.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Доброго здоровья. Вас, кажется, зовут Домной Ивановной?

ПОПАДЬЯ. Так мы наречены родителями нашими.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Меня зовите просто Николаем.

ПОПАДЬЯ. Ага. Поняла. А я, значит, вдова батюшки Амвросия.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Вдова батюшки Амвросия… Хорошо.

ПОПАДЬЯ. Да уж где хорошо-то? Вдова несчастная в этакой глуши безо всякого участия.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Почему же без участия. С вашими депешами, писанными в Олонецкую епархию, я знаком. И потому по приказу начальства прибыл дознание учинить, по всей форме.

ПОПАДЬЯ. Слава тебе, Господи! Свершилось! Ведь тут за царя нашего никто Бога не молит! Нехристи эти карелы никак не хотели церковь строить. А когда их священные сосны рубить принялись, чтобы храм ставить на подходящем пригорке, тут и началось бурление. Тут и вышла наружу вся их бесовщина. Сживать нас со света стали. И дьячок сбежал, и пономарь. Только батюшка Амвросий сражение принял и пал на поле битвы. (Плачет.)

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ну и как же местные карелы вредили церкви?

ПОПАДЬЯ. Бесовством, хитростью! В торжественные дни в церковь на молебен не ходят. Улыбаются в глаза, а носы свои поганые от креста воротят. Ведь они до появления здесь батюшки к венцу не ездили никогда. Все в лес бегают, лешакам своим подачки носят. Батюшка стал их увещевать, корить, да только многими злыми духами был повержен и надорвался. Сердцем был слаб.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А мне, к примеру, известно, что батюшку Амвросия из Олонца за пьянство чрезмерное подальше от соблазна удалили.

ПОПАДЬЯ. Ложь и навет! Воистину сказано: и пострадаешь за веру, и неблагодарных будет тьма. Выпивал, конечно, но меру знал.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Перейдем к делу. Расскажите, что вам доподлинно известно о колдовстве в этой деревне. Есть ли староверские срубы и скиты в местных лесах?

ПОПАДЬЯ. Тут чего хочешь найдешь!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Чего же именно?

ПОПАДЬЯ. На кладбище вместо крестов столбы ставят, каменья и целые лодки.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. О кладбище после. Что в деревне творится?

ПОПАДЬЯ. Часовня есть в лесу, вся насквозь просмоленная. Видно, к пожару готовая, так говорят. Отставной солдат-сектант живет на отшибе, как сыч в норе, правда, за собой никого не тянет. А вот колдунов и колдуний здесь целая тьма, а как в лес по ягоды пойдешь, так обязательно на их идола наткнешься.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Знаете ли вы что-нибудь о готовящихся тайных богослужениях, о варварских обрядах, о скитниках, о бродягах?

ПОПАДЬЯ. Знаю, все знаю. К примеру, хотя бы этой весной: взялась колдунья избавить младенца от порчи и для этого заставила ходить роженицу по талому снегу по двенадцати буеракам.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И что?

ПОПАДЬЯ. А то, что мать должна была приговаривать над каждой колдобиной заклинания. И какие! Заклинали младенца, словно умершего: Царствие небесное! Царствие небесное! Царствие небесное!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И потом что?

ПОПАДЬЯ. Что?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ну, к чему это все?

ПОПАДЬЯ. Говорят, у ребенка вырос вот такой рог.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Значит, родила баба единорога. Кто такая эта колдунья и где живет?

ПОПАДЬЯ. Да разве ж они скажут. Своих они и под пытками не выдадут. Язычники. Дикари! Древопреклонством грешат все. Перед тем как дерево свалить, на колени перед ним становятся. А как вихорь налетит, так мужики выходят на двор и ножи в него швыряют. А про девок молодых и говорить тошно. Бесовством парней приманивают.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Что за бесовство?

ПОПАДЬЯ. Вот такое бесовство и есть, что голые задницы в баню просунут и колдуют, а того пуще — бегают по лесу в чем мать родила и лают, как собаки, а еще…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Хватит болтать!

ПОПАДЬЯ. Поняла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. С девками после разберемся.

ПОПАДЬЯ. Поняла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Что я есть уездный чиновник, никому ни слова. Я — купец из города. И не дай бог…

ПОПАДЬЯ. Поняла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Водка в твоем доме имеется?

ПОПАДЬЯ. Поняла. Сейчас побегу.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Малого штофчика будет довольно.

ПОПАДЬЯ. Поняла. Грибочки солененькие имеются.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Грибочки — это хорошо. А лучше пойдем вместе, поглядим на твои хоромы. Там расскажешь мне про этого солдата-сектанта.

ПОПАДЬЯ. Поняла. Милости просим.

Затемнение.

 

Картина 3

Солдат

В избе отставного солдата Матти беспорядок. Дом заполнен вытесанными из дерева странными скульптурами животных, рогами, чучелами волков и лис. Хозяин показывает своей гостье новую игрушку.

ХЕЛЬМИ. А как ты угадываешь, из какой деревяшки какого зверя освободить можно?

МАТТИ. И прадед мой, и дед, и отец этим промышляли. Дерево — оно прежде всех родилось, и стоит только его отогреть в руках да послушать, как оно само себя назовет. Вот погляди. Нашел вчера эту корягу в лесу, а нынче это уже кто?

ХЕЛЬМИ. Щенок! Здорово! Ой-ой! Посмотри, Матти, он шевелит носом. А ты можешь его научить тявкать?

Игрушка утыкается в ноги девушки. А старик, изменяя голос, поет.

МАТТИ. Я бедный пес, я никому не нужен, возьми меня к себе жить!

Девушка гладит деревянную игрушку. И неожиданно из ее глаз льются слезы.

МАТТИ. Ну вот, опять ты за свое! Уймись! А то прогоню!

ХЕЛЬМИ. Отец меня всегда любил, а теперь так смотрит, как будто хочет убить!

МАТТИ. Вот я пойду и растолкую ему, какой он дурак!

ХЕЛЬМИ. Мама правду говорит: видно, мое лемби кто-то украл. Она вчера стала искать кусочек пуповины, той, что после моего рождения под притолокой сохранялась, и не нашла. Значит, ее унес злой дух. Он спрятал мое лемби на болоте. Теперь я должна идти просить духов… Его украли! Но никто не заметил. Разве так может быть?

МАТТИ. Как же его украли, если от женихов отбоя нет?! Твое лемби такое, что ему все завидуют. Девки из кожи вон лезут, чтобы понравиться парням, а ты от них бегаешь. Твое лемби такой силы, что жжет тебя изнутри.

ХЕЛЬМИ. Ты это видишь?! Ты это знаешь?! Боялась сама про то сказать… Так и жжет меня что-то вот тут. Будто воздуха не хватает. Ты думаешь, все это пройдет?

Пауза.

МАТТИ. Погляди, каких я петухов навырезал для купца Левкоева, глаз не оторвать. Два рубля заплатить обещал. Поеду в город, привезу тебе с ярмарки попугая. Помнишь, я тебе про попугая сказывал?

ХЕЛЬМИ. Помню. Ах, как бы я хотела поехать на ярмарку. Как бы я хотела побывать там, где был ты, во всех заграницах, в каменных городах, увидеть моря, океаны.

МАТТИ. Даст Бог, еще увидишь.

ХЕЛЬМИ. Мне хочется плакать.

МАТТИ. А слезы твои ничего не стоят, потому как ты не баба.

ХЕЛЬМИ. Матти, а у тебя невеста была?

МАТТИ. Да какая может быть у рекрута невеста?

Пауза.

ХЕЛЬМИ. Мама говорит, что люди живут ради детей. Что любовь — это дети.

МАТТИ. Я про то знать не могу.

ХЕЛЬМИ. У тебя нет детей, но разве ты никогда никого не любил?

МАТТИ. Любил, не любил, что обо мне пустое молоть. Лучше давай делом займемся.

С помощью веревки старик опускает с потолка что-то вроде самодельного дельтаплана, сплетенного из прутьев. Солдат и Хельми начинают прилаживать перья к странной конструкции.

МАТТИ. С моей горы видала, какая даль открывается?

ХЕЛЬМИ. Видала.

МАТТИ. Прямо над озером можно пролететь и на поле у болота сесть. У меня глаз верный. Я когда из пушки палил, редко промахивался. За то меня и ценили.

ХЕЛЬМИ. А ну как не получится?

МАТТИ. Полетишь, дальше всех полетишь. Для начала я сам пробовать буду, а потом уж и ты.

ХЕЛЬМИ. Мне грустно! Почему?

МАТТИ. Красоты вокруг мало, вот потому и ест человека грусть.

ХЕЛЬМИ. Как же ее мало? Одна красота кругом: что в лесу, что на реке.

МАТТИ. Это, Хельми, все другое. Красота, она не в лесах, а в человеках. Все мы к божьей красоте тянемся. Каждый хочет иметь при себе хоть бы крошку от нее. Мужик, к примеру, к бабе тянется. А зачем? Затем, что в ней божья красота попрятана. Потому-то и семья — богоугодное дело.

ХЕЛЬМИ. И во мне попрятана?

МАТТИ. А как же! И в тебе эта птичка сидит. А каждый птицелов поймать ее хочет и при себе держать. Поняла, про что я толкую?

ХЕЛЬМИ. Хватит! Ты не хочешь про невесту свою говорить, а я про женихов не желаю! Ладно, расскажи лучше мне про тот город, где царю французскому голову срубили.

МАТТИ. Речки у хранцузов, как канавы, грязные, не то что у нас. А сам Париж весь из камня, словно пещера. А бабы там носят большие, как блюда, шляпы, на глазах сети, а мужики щеголяют в блестящих галошах с посохами, вроде тех, что у наших патьвашек* на свадьбах бывают. Для мужиков там дома веселья есть, где можно любую кралю за деньги купить.

ХЕЛЬМИ. Что значит «купить»?

МАТТИ. Берешь ее оттуда, как будто на время, и должна она делать все, что ты пожелаешь.

ХЕЛЬМИ. Все-все?

МАТТИ. Все!

ХЕЛЬМИ. А если бы ты приказал такой дамочке полететь?

МАТТИ. Я ж тебе толкую, мужики сказывали, а сам-то я ни-ни…

ХЕЛЬМИ. Так полетела бы или нет?

МАТТИ. Нет, девонька, такие бабы для других делов нужны.

ХЕЛЬМИ. И что еще в этом Париже хорошего было?

МАТТИ. Государя нашего видал перед собой, вот как тебя сейчас.

ХЕЛЬМИ. А какой он, высокий?

МАТТИ. Просто великан. Вот так подошел ко мне, руку на плечо положил и говорит: бравого орла издалека видать. И бац — мне десять золотых рублей подал. Так меня потом и прозвали — Царский Орел.

ХЕЛЬМИ. Царский Орел, скажи, а ты меня правда с крыльями не обманешь?

МАТТИ. Не обману, но у нас еще много работы. Шутка ли, такую коровушку в небо поднять.

ХЕЛЬМИ. Посмотри, я как пушинка, одна кожа да кости.

МАТТИ. Ты должна насобирать еще пять мешков отборных перьев.

ХЕЛЬМИ. Не проще ли ощипать мертвых птиц. Я могу купить их у охотников.

МАТТИ. Сколько раз тебе объяснять, что для этого дела сгодятся только живые перья.

ХЕЛЬМИ. Ой, идет кто-то, гляди. Да это же мой тятя! Зачем он тут? Он меня пришибет!

МАТТИ. Через ту дверь на задний двор выйдешь и беги домой.

Хельми уходит.

 

Картина 4

Отец

В сенях что-то громыхнуло, в дверях появляется отец Хельми.

ПААВО. Хоть бы в развалюху свою дверь выправил!

МАТТИ. Доброму соседу — доброго здоровья!

ПААВО. Где моя дочь? Где Хельми?

МАТТИ. Ась? Слышать совсем плохо стал.

ПААВО. Пришел совет тебе дать. Чужое красть — последнее дело. Помни! А как ты не послушаешь мой совет, то я…

МАТТИ. Ты советуй бабе своей и на торгу конокрадам норов выказывай, а я ни у кого ничего не крал. Пужать меня у тебя еще пужало не выросло!

ПААВО. Значит, так!.. Значит, такой у нас разговор?

МАТТИ. А ты какого хотел? Вошел в чужую избу не перекрестясь, да еще и лаешь на хозяина. Зачем надо было ко мне на гору подниматься, ежели я тебя, к примеру, не звал?!

ПААВО. Значит, так… Ладно, давай по-другому.

МАТТИ. Давай.

Пааво выходит, хлопнув дверью. Через секунду появляется вновь. Снимает у порога шапку, крестится, обратясь к иконам.

ПААВО. Здорово живешь, хозяин!

МАТТИ. Проходи, Пааво. Зачем пожаловал, гость дорогой?

ПААВО. Просить пришел о милости твоей, да вот не знаю, за какой край дернуть, чтобы все горшки со стола не повалить.

МАТТИ. А ты с начала зачни.

Пауза.

ПААВО. Значит, дочери моей у тебя нет?

МАТТИ. Нет. Ты ведь ей запретил ходить. Вот она и не ходит.

ПААВО. Врешь ты все… Я знаешь как ее люблю?! Ничего ты не знаешь! Откуда ты знать можешь! Я ее больше всего люблю. Хельми, жемчужина моя, мне дороже всех. Вот так! Все сердце изболелось за нее. Почему она такая? Что за червяк в ней засел? Из дома бежит, глаза прячет от отца. Советом моим не дорожит. Почему?! Проснусь ночью, пойду по избе ходить, до солнца в потемках просижу, все думаю о том, как наказать ее за норов дурацкий. А как ее наказать? Все равно что себя плетью стегать. А на Господа уповать не могу, потому что не верую в него с нужной силой. Не верую!

МАТТИ. Бога не чтить — добрых дел не творить.

ПААВО. И тут ты врешь! Весь изоврался! Будто ты больше всех других в Иисуса Христа веришь?! В царевом войске двадцать пять годов провел, так думаешь, что от всех отлепился? Врешь! Уже, погоди, наведут на тебя ведуньи сглаз. И духи тебя накажут!

Старик хохочет.

МАТТИ. Сейчас прямо вот петлю себе на выю накину, да и на крюк!

Пауза.

ПААВО. Говоришь, что ни у кого ты ничего не украл. А ведь украл! Дочкину любовь украл. Кабы ты девке голову не дурил, давно бы мы с матерью ее детей к хозяйству приучали. Все про небо ей талдычишь, а она о земле думать должна!

МАТТИ. Земля для тел бренных, а небо для душ наших.

ПААВО. Ты ведь знаешь, о чем я. Ее место в хлеву, на пашне. Лес да покос — вот наш рай. Тут наша доля. А она замуж не идет из-за твоей брехни!

МАТТИ. Нечего свои грехи на других валить! Она тебе вроде дорогой игрушки. В шестнадцать годов ее отдавать нужно было безо всякого ее спроса. А ты пожалел! Думой вашей семейной ведь ты заправляешь. Не отдал и тогда, когда в восемнадцать парень из соседней деревни сватался, уж он ее как любил! Тебе голодранца, примака в дом не надо было. А парень-то, говорят, с того позора и утопился.

ПААВО. Сплетни бабские! Пьяный был. Вот и утоп.

МАТТИ. Все копейку выторговывал. А теперь у нее норов свой, с ходу не возьмешь. И я тут ни при чем. У нее теперь свое разуменье. Ее пугать поздно. А что она ко мне льнет, так какая моя в том вина? Я ей про жизнь, про Бога сказываю. Ведь в чем-то и утешение человеку найти надо.

ПААВО. Утешение? Вот ты как повернул! Бог-то, видно, у нас разный! Учти, если ее увижу еще на твоей горе, запущу к тебе красного петуха. Приду ночью с братьями и запалю с четырех углов твою развалюху. (Пауза.) Или ты не слышишь? Тут шуток больше не будет!

МАТТИ. Слышу, слышу. Ты мужик серьезный. Как тебя ослушаться…

ПААВО. Вот так! Возьми это в толк!

МАТТИ. Ты, Пааво, жену свою долго любил?

ПААВО. Не виляй, говори про дело.

МАТТИ. А я как раз про дело. Все это дело из одного корня растет.

ПААВО. Поди ты к лешакам! Чего тебе надо?

Пауза.

МАТТИ. Боишься говорить? Так ведь нет никого: ты да я.

ПААВО: На свадьбе была любовь. Чего лезешь в душу? Насто мне отец сосватал, я ее и в глаза-то до сватовства не видел. Жизнь прожили… Баба мужику, как лошадь, нужна: пока ездит — хорошо, а отъездила свое — обуза. Пожил бы с мое с бабой — вот и узнал бы, что почем. Оставь дочь мою в покое!

МАТТИ. Дочь твоя не котенок слепой. Отца с матерью видит, знает, что жили они, как на войне, как два врага… А я девчонке твоей про то сказываю, что коли нет любви, так и душа из человека вон выходит, когда любит человек, то он на птицу похож, а не на червяка навозного. Говорю так, потому что жалею ее.

ПААВО. Выходит по твоей сказке, что червяк-то навозный — это я, что ли?! (Пауза.) А знаешь ли ты, что у жалости твоей змеиный зуб?! Правильно батюшка Амвросий про тебя сказывал, что ты еретик, что ты над Писанием Божьим надругательства чинишь. И воздастся тебе по заслугам!

МАТТИ. Шел бы ты домой, Пааво. А то в сумерках еще сверзишься с моей горы. Что потом люди скажут?

ПААВО. Ты сюда людей не приплетай. Это наше с тобой дело. Святошу из себя строишь, а сам злобой весь искипел. Ненавидишь меня. А за что? Я, что ли, твою жизнь переехал? Царь — помазанник Божий тебя в рекруты взял, не я. На него и гневайся.

МАТТИ. Не про то говоришь, Пааво…

ПААВО. Я и знать не знал, что Насто, жена моя, твоей невестой была. Ты уже пять лет лямку солдатскую тянул, а она все замуж ни за кого не шла. Вот потом мой отец со стариками и сторговался.

МАТТИ. И слава богу, что так все обернулось.

ПААВО. Слава богу? Значит, слава богу?! Зачем же ты девке голову задурманил? Отомстить хочешь мне и Насто? Вернулся зачем? В городе в холопах остаться тебе надо было. Сидел бы себе за теплой офицерской печкой до могилы, сапоги господские чистил бы. Они бы тебя небось до своих сапог с твоими медалями допустили.

Матти вскакивает. Стоят друг напротив друга, готовые к драке.

Затемнение.

 

Картина 5

Ведунья

НАСТО. Не сама к тебе пришла, беда привела.

ВЕДУНЬЯ. Про беду твою знаю.

НАСТО. Поможешь?

ВЕДУНЬЯ. Нет.

Пауза.

НАСТО. Отчего же нет?

ВЕДУНЬЯ. Оттого что духи вам нужны только в горе да в несчастье. А их, как Иисуса Христа, тоже славить надо, задабривать. Давно ли ты на святую гору поднималась?

НАСТО. Я идти готова, однако ведь страшимся мы наказания.

ВЕДУНЬЯ. Тогда иди прочь и ищи совета и спасения в своей церкви. Пусть тебе поп поможет.

НАСТО. Так ведь пусто в храме, помер отец Амвросий.

ВЕДУНЬЯ. Другого пришлют.

НАСТО. Мы тебе хорошо заплатим. Хочешь корову? Хочешь, муки отборной дадим? Мы ничего не пожалеем.

ВЕДУНЬЯ. Мы? Ты что, разболтала своему мужику про меня? Он не должен знать про меня ничего. Духи покарают тебя за твою болтливость.

НАСТО. Нет, он ничего не знает. Вернее, он знает, что ты есть, но не знает, кто ты.

ВЕДУНЬЯ. Только женщины могут знать имена ведуний. Только женщины могут общаться с духами. Помни об этом, Насто!

НАСТО. Я помню. Я ничего не забыла. Ведь это твоя мать помогла мне поднять мое собственное лемби, и я вышла замуж, хотя все считали меня старой девой. Я верю в твою силу, я верю в наших богов и потому пришла к тебе.

ВЕДУНЬЯ. Веришь? А зачем же глаза опускаешь, когда говоришь про них?

НАСТО. Боюсь тебя. Но за помощью мне больше некуда идти.

ВЕДУНЬЯ. Всем есть куда идти…

НАСТО. Я умоляю, помоги! Никто не знает, почему она не выходит замуж. Если ты не поможешь, отец отправит Хельми в монастырь!

Пауза.

ВЕДУНЬЯ. В монастырь?! Вот до чего вы дошли! И ты смеешь меня просить о помощи!

НАСТО. Прости, но ведь я должна говорить правду.

ВЕДУНЬЯ. Ты не знаешь, почему она замуж не идет? Я тоже не знаю. Но я знаю, что духи боятся за нас. Мы не молимся им, и магические силы нашего рода скоро оставят нас навсегда. Может быть, духи вселились в нее, чтобы не бросить нас в беде?

НАСТО. Но почему в нее?

ВЕДУНЬЯ. Я сказала: может быть…

НАСТО. Разве мало в деревне других невест?

ВЕДУНЬЯ. Как ты смеешь рассуждать об этом! Посмотри, что у меня есть. (Достает коробочку.) Помнишь, когда родилась твоя дочь, моя мать приходила к тебе с нашими старухами. Они срезали волосики новорожденной, завязали в узелок, чтобы узнать, чья душа вселилась в тело твоего ребенка, и только потом нарекли ее именем Хельми.

НАСТО. Чья душа? Я не помню, ведь тогда я потеряла много крови и несколько дней не могла даже кормить ее… Чья душа вселилась в Хельми?

ВЕДУНЬЯ. Не судьба ей идти в монастырь. У нее другая судьба…

НАСТО. Какая? Скажи, ты видишь ее судьбу?

ВЕДУНЬЯ. Понять ты должна, Насто, что только духи могут видеть все.

НАСТО. Да, я понимаю.

ВЕДУНЬЯ. И покарать они нас вольны за то, что мы их не чтим, что в чужой вере живем. А для их умилостивления нужно отдать что-нибудь, часть самого себя отдать. Видно, время пришло их задобрить…

НАСТО. Что ж я могу отдать? Дочери — моя плоть, для них я всем пожертвую… Помоги. Я буду молиться!

ВЕДУНЬЯ. Твоих просьб никто не услышит. Но если солдат будет помогать мне, то я помогу тебе.

НАСТО. Матти?

ВЕДУНЬЯ. Мне нужны новые идолы. Старых в последнюю грозу пожег бог огня. Только Матти сможет выточить идолов из поваленной грозой сосны, чтобы поставить их на Бараньей горе. Его дед и отец делали это. Мне он отказал. Пойди, заплати ему за работу. И если все свершится, то твоя дочь может готовиться к обряду. А что будет дальше — не знает никто.

НАСТО. Но… Почему, если он отказал тебе, он не откажет мне?

ВЕДУНЬЯ. Прощай.

Затемнение.

 

Картина 6

Купание

Хельми плавает в реке, ныряет за жемчугом. Появляются деревенские парни. Они обступают девушку с разных сторон.

ХЕЛЬМИ. Ну, чего уставились? Идите своей дорогой.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Говорят, Хельми, будто ты опять за свое взялась: заворожила парня, а сама в кусты подалась.

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. Мало тебе нас, так ты и перед парнями из соседней деревни все свечки задуть хочешь? Так, что ли?

ХЕЛЬМИ. Может, и так.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. Надсмехаешься?

ХЕЛЬМИ. Я пока вольная птица, что хочу, то и делаю.

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. Ведь ты каждому из нас обещанья давала.

ХЕЛЬМИ. Никому и никогда.

ПЯТЫЙ ПАРЕНЬ. Вот, парни, слыхали, как она нас чтит?

ШЕСТОЙ ПАРЕНЬ. За то и наказать следует ведьму!

Парни бросают ее платье от одного к другому.

СЕДЬМОЙ ПАРЕНЬ. Разве, Хельми, не ты мне свою ленту дарила?

ХЕЛЬМИ. У такой ленты — полдеревни хозяек.

ВОСЬМОЙ ПАРЕНЬ. Разве не ты, Хельми, засылать сватов просила?

ХЕЛЬМИ. Сват пришел, сват ушел — ничего не потерял, ничего не нашел.

ДЕВЯТЫЙ ПАРЕНЬ. Проучить ее надо, чтоб другим девкам неповадно было.

Хельми выскакивает из воды, но парни не дают ей уйти, привязывают к шесту, который торчит из воды.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Пускай посидит.

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. Как мы, ожидаючи, сидели.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. Это тебе не свечки задувать!

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. Пусть водяной тебя за задницу укусит!

Все парни уходят, но один возвращается.

ПЯТЫЙ ПАРЕНЬ. Теперь ты никому не достанешься. Во всей округе парни сговорились к тебе не свататься. И никого к тебе больше не допустим. Теперь ты вечная девка! Вот так! Знай свое место, баба!

Парень уходит, девушка пытается высвободиться, но тщетно. Появляется переодетый в платье скупщика Дознаватель.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Эй, красавица, не скажешь мне, как к дому кузнеца попасть?

ХЕЛЬМИ. Чего же проще? Его дом за рекой на взгорке. Там и ищите.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А ты что же одна в реке? Не страшно?

ХЕЛЬМИ. Обвыклась я, жемчуг ловить пришла… Чего же мне страшиться?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Не про тебя ли все говорят, что жемчужины к тебе сами плывут с разных сторон, стоит только тебе в реку ступить? Значит, ты на охоте? Но разве девушкам пристало заниматься мужицким делом?

ХЕЛЬМИ. А вам что за печаль? И кто вы такой, я не знаю.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Интерес у меня свой имеется. Я ваш жемчуг скупаю для царских швей. А ты что же, плачешь?

ХЕЛЬМИ. Нет, это просто вода, вода с волос течет.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Какая же это вода?! Это слезы. А утереться ты не можешь, потому как руки твои связаны.

ХЕЛЬМИ. Обрядка у нас такая: перед водяным молимся и плачем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Да ты, красавица, с характером. А ведь тут часок в проточной воде постоишь и околеешь. Кто же так не любит тебя?

ХЕЛЬМИ. Меня любят. Просто парни пошалили. Мне прохода от ихней любви нет.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Вижу-вижу, ну да я не такой злодей. Я, может быть, сюда для того и приехал, чтоб таких красоток, как ты, из беды выручать.

ХЕЛЬМИ. А я говорю, что шли бы вы своей дорогой.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Нет, уж позволь. Тут моя воля будет, а не твоя.

Дознаватель спускается в воду, стоит, разглядывает Хельми, потом отвязывает ее от шеста. Девушка выбирается на мостки, рубаха на ней разорвана. Ее верхней одежды на берегу нет.

ХЕЛЬМИ. Спасибо.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Пустяки. Вот, возьми мой кафтан. Добежишь до дома в нем. Он длинный, теплый. А потом вернешь. Я в доме у старосты остановился. Спросишь скупщика Николая.

ХЕЛЬМИ. Я сейчас же принесу, только до дома добегу.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Сейчас никого у старосты нет. Вечером приходи. А хочешь, я сам приду. Скажи, ты чья, где живешь?

ХЕЛЬМИ. Я сама, я приду, я вечером приду.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ты чья? Как тебя зовут?

Хельми хватает кафтан и убегает. Дознаватель подбирает холщовый мешок, оставленный девушкой.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Эй, погоди, красавица! Добычу свою оставила.

Появляется Патьвашка.

ПАТЬВАШКА. Куда это девка как угорелая понеслась? От тебя, что ли, спасалась, молодец?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Моей вины в том нет.

ПАТЬВАШКА. Пришлый ты, видать. По одежке так купцом назвать можно.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Скупщик я. Николаем кличут, вот жемчугами промышляю. (Потрясает оставленным Хельми мешком.)

ПАТЬВАШКА. Жемчугами, говоришь…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А тебя как звать-величать?

ПАТЬВАШКА. Охво все кличут. Я сват-колдун. Слыхал про таких?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И как же ты колдуешь?

ПАТЬВАШКА. А вот так, что ухвачу парня за горло, да и волоку к невесте. А станет он противиться, я ему по загривку вот этим посохом, а в посохе том острие, а на острие том яд.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Потешный ты мужик. А что это у тебя за пазухой визжит?

ПАТЬВАШКА. Душа чужая. Поймал ее в лесу, а теперь на казнь несу. Смешно?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Хотел бы я поглядеть на ваше сватовство да посмеяться. Жаль вот, дела не пущают.

ПАТЬВАШКА. Прощай, купец.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. До скорой встречи, колдун.

ПАТЬВАШКА. А в мешке-то твоем, купец, не жемчуга.

Патьвашка уходит. Дознаватель трясет мешок, развязывает его, потом запускает туда руку и достает на свет горсть больших птичьих перьев.

 

Картина 7

Смотрины

На торговой площади мужики показывают скупщику жемчуг, свой товар.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Товар славный.

ПЕРВЫЙ МУЖИК. Такого товара во всей Карелии больше нигде не сыщешь. Из-за него руочи** приходили сколько раз воевать. Все речку нашу отнять хотели.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А вы что же?

ВТОРОЙ МУЖИК. А мы не лыком шиты. Наш залив не зря костяным называется. Там руочей столько на дне лежит, что не сосчитать.

ТРЕТИЙ МУЖИК. Так что, купец, товар наш глянется тебе али нет?

ПЕРВЫЙ МУЖИК. В толк взять не можем, что ты кружишь тут, как коршун? Или денег тебе жаль?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. В деле этом все мне вновь. Хочу поглядеть, как жемчуг ваш на платье сидит.

ПААВО. Девки наши для того нарядились, чтоб ты глядел. Вот и гляди, какие чудеса у нас тут бывают.

Появляются девушки в нарядах, расшитых речным жемчугом. Танец невест. Среди танцующих Дознаватель замечает Хельми. Он ходит по кругу, пытаясь приблизиться к ней. Но она все время ускользает, пока не исчезает совсем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А вот это что за девушка? Чья она?

ПЕРВЫЙ МУЖИК. Которая?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ну вот та, с алой лентой в косе.

ВТОРОЙ МУЖИК. Хельми? На нее, купец, не смотри. Эта карта бита.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Красивая.

ПЕРВЫЙ МУЖИК. И ты посвататься хочешь?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я бы не прочь.

ТРЕТИЙ МУЖИК. Пустое, купец, это дело. Ее лемби черти украли. Ничего не выйдет.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А кто ее родители?

ВТОРОЙ МУЖИК. Да вот, мельник Пааво — ее отец.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Мельник, говоришь… Это хорошо.

ПЕРВЫЙ МУЖИК. Теперь торговли не будет, опять эта девка все дело испортила.

Дознаватель подходит к Пааво. Рассматривает его жемчуг. Все остальные, весьма недовольные, расходятся.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. У тебя, пожалуй, жемчужины самые яркие.

ПААВО. У других не хуже.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Да нет, твой товар — первый сорт.

ПААВО. Если у других мужиков жемчуга не возьмешь, то и я свой не продам.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. У вас что же тут, артель, что ли? Чего тебе другие?

ПААВО. Так…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Странно…

ПААВО. Не будет сегодня торговли, прощай, купец.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Погоди. У дочери твоей дар. Не зря ты именем ее таким наградил. Не зря.

ПААВО. Так дочь покупать собрался или жемчуг?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И сколько ты за дочь просишь?

ПААВО. Коли свататься будешь, то плати залог сурьезный. А там поглядим.

Дознаватель достает деньги и отдает отцу.

ПААВО. Да что ты, парень, очумел! Я же пошутил, купец.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А я нет.

ПААВО. Ты хоть товар возьми.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. К черту товар!

ПААВО. С ней ведь говорить надо, она…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Теперь, мельник, ты мне не мешай. Теперь я сам с ней решать буду.

ПААВО. Разве ж так делается? У нас тут…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Слово тебе купеческое даю, все по чести будет. А купеческое слово самое верное.

Затемнение.

 

Картина 8

«Окручение»

В доме мельника невесту приготавливают к одеванию, чтобы вести к венцу. Посреди избы стоят две Плачеи и Насто. Входит отец невесты, Пааво. Он расстилает на полу шубу овчиной вверх. Кладет под шубу топор, пилу и уходит. Две девушки вводят невесту, она в одном исподнем, с распущенными волосами. Невеста становится на шубу. Входит, в сопровождении Патьвашки, жених. Его усаживают на хлебную мерку. Невеста раздевается и садится к нему на колени. Несколько минут они сидят так, молча. Все присутствующие отворачиваются.

Пауза.

ПАТЬВАШКА. Довольно с тебя, парень. Иди к гостям. Жди своего часа.

Жених уходит. Плачеи ведут невесту вокруг сундука по солнцу.

ПЕРВАЯ ПЛАЧЕЯ. Плохое это место для сидения!

Невеста садится на сундук. Ее силой поднимают и ведут снова вокруг сундука.

ВТОРАЯ ПЛАЧЕЯ. Плохое это место для сидения.

Невеста вновь садится, ее вновь поднимают. Патьвашка подходит к сундуку и несколько раз с огромной силой хлещет по нему. Невесту в третий раз ведут против солнца и усаживают на сундук. Патьвашка троекратно проводит своим магическим посохом по волосам невесты. Три приставших волоса он сжигает над головой невесты, приговаривая.

ПАТЬВАШКА. Как этот огонь горит, так невеста гори по жениху, а жених — по невесте. Держи ум в голове и будь послушной своему мужу.

К Патьвашке присоединяются плачеи и две девушки-одевальщицы. Одна из них достает горбушку хлеба и расчесывает волосы невесты на пробор.

ПЕРВАЯ ПЛАЧЕЯ

Заплетали одну косу,
заплетается другая.
Вот уже чепец готовый,
разума головке дали,
ей прибавили заботы.
Выйди, проданная дева,
курочка, что сторговали.
Деньги ты брала охотно,
руку отдала проворно.
Парни, прочь во двор, герои,
поскорей за дверь, мужчины.
Ведь уж куплено тепло-то.
Вот вам песня для веселья,
вот вторая для досуга.
Кто мою похвалит песню,
у того пусть сын родится,
как морской тростник румяный,
как морской камыш красивый,
как морской тростник высокий.
Кто мою охает песню,
у того родится дочка
толщиной с чурбан кузнечный,
ростом с бочку смоляную.
У певца осипло горло,
высохла гортань кукушки.
Надо мне совсем немного,
я на малое согласна,
по копеечке — за слово,
за полслова — по полтине,
по алтыну — с сельских женщин,
а с девиц — четыре гривны.

Женщины склоняются к коленям невесты. Потом они расчесывают, заплетают ее косы. Невесту обряжают в праздничные наряды: рубаху, юбку, сарафан, передник, шейный платок, пальто, рукавицы. Обвязывают косы вокруг головы, надевают сороку, сверху повязывают косынку. Когда все это сделано, голову невесты укрывают большим платком.

ПАТЬВАШКА. Стань бабой! Стань бабой! Стань бабой!

Патьвашка подходит, бросает одевальщицам медные деньги, ставит на голову окрученной невесты блюдо с пирогами. Все, кто участвовал в окручении, разбирают гостинцы. В комнату вводят мальчика. Его сажают на колени к невесте.

ПАТЬВАШКА. Матерью девяти сыновей, матерью одной дочери!

Мальчик заглядывает под платок к невесте, под платком зритель видит счастливую невесту, которая подмигивает мальчику. Это Анни, сестра Хельми.

ПАТЬВАШКА. Прочь на двор, гости! Прочь на двор, парни и девки!

Вводят жениха, он подходит к сундуку, достает большой головной платок и с помощью платка поднимает невесту с сундука, делает круг и выводит прочь из избы. Девушки наперегонки стараются сесть на место невесты и тоже выбегают из дома.

ПАТЬВАШКА. Обучай ее по-хорошему. Если будет непослушна, бей соломинкой сначала. Будет снова непослушна — бей прутом, потом кнутом.

Выйди, проданная дева,
Курочка, что сторговали.
Коль позарилась на деньги,
Поспешила взять залоги,
Прытко руку подавала!

 

«Оберегание»

Патьвашка берет три маленьких камня, кладет их треугольником на землю и накрывает сковородой. Молодые и поезжане становятся в круг. Каждый ставит правую ногу на сковороду, и все вместе прижимаются друг к другу головами. Патьвашка берет в правую руку топор, в левую — горящие лучины и нож в зубы. Перед этим кланяется трижды на северо-восток. Обходит всех, чертя борозду на земле топором, творя заклинания. Обходит всех трижды, вбивает топор в землю. После чего проносит топор и лучины над головами поезжан. Швыряет топор и лучины в стороны. Берет рябиновую ветку, встает во главе поезжан, хлещет перед собой дорогу, приговаривая.

ПАТЬВАШКА. Уйди, злой дух, туда, откуда пришел! Откуда пришел, туда иди!

Звучит песня, гости с молодыми уходят со сцены. На сцене остается одна Насто. Она садится на сундук и причитает.

ПАТЬВАШКА (кричит). Баба умерла на сундуке!

 

Картина 9

Встреча

Мать, сидя на сундуке, продолжает причитать. В опустевшей избе появляется Хельми.

ХЕЛЬМИ. Свою ленту невеста мне передала.

НАСТО. А кому же еще она должна была ее отдать? Ведь ты ее сестра.

ХЕЛЬМИ. Иди, мама, тебя ждут поезжане. Надо ехать в дом жениха на свадьбу.

НАСТО. А ты?

ХЕЛЬМИ. А я останусь здесь. Приберусь.

НАСТО. Прости нас, дочка.

ХЕЛЬМИ. За что?

НАСТО. За то, что приданое твое отец за Анни отдал.

ХЕЛЬМИ. Ничего. Он ведь и для меня не поскупится.

НАСТО. Не поскупится. Не хотел он вперед тебя ее выдавать, да видно, судьба.

ХЕЛЬМИ. Мама, а когда Ведунья придет за мной?

НАСТО. Она придет за тобой на рассвете.

Мать уходит. Хельми некоторое время одна. Она убирает шубу, топор, пилу, рассыпанные деньги. На пороге появляется Дознаватель.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Двери настежь открыты.

ХЕЛЬМИ. Зачем вы ходите за мной по пятам?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Досадно, что вперед сестру выдают замуж, а не тебя?

ХЕЛЬМИ. Я ей счастья желаю.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А ваш Патьвашка — настоящий колдун. Прямо весь содрогается от своей силы. Завидуешь сестре?

ХЕЛЬМИ. Ему духи помогают.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А тебе?

ХЕЛЬМИ. Уходите.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Помнишь, виделись там, на реке?

ХЕЛЬМИ. Помню.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Там, на реке, у тебя глаза огнем горели. Синим огнем! Никогда такого не видел!

ХЕЛЬМИ. Зла была на парней, вот глаза и горели.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Правильно, что ты всех парней гнала от себя, потому как они твоей красоты не стоят. Ты меня ждала, и я за тобой приехал.

ХЕЛЬМИ. Вот еще что выдумали! Никого я не ждала.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Увезу тебя отсюда безо всяких этих дурацких побрякушек, церемоний, сватов. Найму лошадей, и через три дня будем в городе гулять. Деньги у меня есть. В городе станем жить, священник в церкви нас обвенчает. Хочешь? За границу тебя повезу. Награжу тебя всем. Дом тебе выстрою, обзаведенье все… Барыней заживешь, в шелках-бархатах станешь ходить, во всяком довольстве будешь жить.

ХЕЛЬМИ. Вы кто? Вы зачем? Вернется отец, я ему все обскажу.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Скажи. Только мы с ним уже говорили. Отец твой не против. Теперь ты ему обуза. Я и залог ему дал.

ХЕЛЬМИ. Какой еще залог?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Твоя красота меня ослепила. Я как безумный который день брожу, за чем приехал — позабыл. Скажи, ведь ты на меня тоже с любовью глядишь? Сердцем чую, что так.

ХЕЛЬМИ. Уходите, барин! Я такого слыхивать не слыхивала никогда.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Кто ж тебе скажет такое? Любовь ведь это дело городское. Я от тебя не отступлюсь. А женихи твои деревенские и слов-то таких не знают. Небось, мычат что-нибудь, дураки безмозглые. А я тебе красными словами все о своих муках душевных расскажу.

ХЕЛЬМИ. Не подходите!

Дознаватель идет к Хельми. Она при его приближении закрывает лицо руками. Он силой опускает ее руки. Они стоят и смотрят друг на друга.

ХЕЛЬМИ. Что же вы делаете?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я пришел за тобой, я твой добрый дух. Узнаешь меня?

Музыка все звучит и звучит, все громче и громче, все пронзительнее и пронзительнее.

Затемнение.

 

Картина 10

Обряд

На закате горят ритуальные огни. Кипит грозовая вода. Поднимаются клубы пара. Ведунья расстилает огромную белую скатерть, ставит девушку в середину, так чтоб ей в лицо светило заходящее солнце. Срывает одежду с Хельми и хлещет ее ветками.

ВЕДУНЬЯ. Поклонюсь утренней да вечерней заре. Двенадцать братьев да буйных сестер, придите ко мне и служите верой и правдой. С подвосточной стороны летят искры огненные. Летите, искры, не на воду, не на землю, падите, искры, на девицу Хельми, чтобы отстала она от матери и отца, от роду и от племени… Загорись, ее алая кровь, распались, белое тело. Ни жить, ни быть, ни пить, ни есть без человека присушного ей нельзя. Разнуздайся воля да охота. Чтоб ни отмолиться, ни отчураться!

Ведунья камлает над Хельми. Девушка танцует странный танец, словно управляемая руками ведуньи. Потом обессиленная падает.

ВЕДУНЬЯ. Будь ты желанна так, чтобы плоть мужская не могла жить без тебя, как живот человека не может жить без хлеба.

Ведунья накрывает ее углами скатерти, сажает на ветку филина, который должен охранять покой девушки, и исчезает. Сверху льется поток муки, как поток воды. Ухает филин.

Круг крутится. Ведунья поет йойгу. Девушка словно каменеет. Она похожа на древнегреческую статую.

Затемнение.

 

АКТ II

Картина 11

Мельница

Парни работают на мельнице. Выносят со двора мешки с мукой. Появляется Дознаватель, пытается пройти через двор. Но ему не дают.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Привет, купец.

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. Много ли добра купил?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Все, что купил, мое. Дайте дорогу.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. В твоем товаре есть одна жемчужина…

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. Которую тебе лучше бросить.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Отчего же бросить?

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Та жемчужина с изъяном.

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. И о нем известно всем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Это не вам судить. И понятия у вас нет никакого.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. А у нас такое понятие есть, что сейчас посадим тебя в мешок, да в воду!

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. А там, на дне, жемчугов много…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. На угрозы ваши дурацкие я плевать хотел. Девка сама решит, с кем ей гулять.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Сама не решит.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А у вас что здесь, сход решает, кому с кем гулять? Не по-христиански это.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. А ты что, поп? У нас свои боги, своя вера, и ты в наш монастырь не суйся.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. Свататься к ней никого больше не пустим.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Значит, наказать решили девку. Головастые вы парни.

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. Мы тут не шуткуем, купец. Мы пока тебе по-хорошему говорим.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А может, я так, прогуляться решил с девкой, тогда что?

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. А если вдруг ты к ней не свататься пойдешь, а осрамить ее решишься, то мы тогда не против.

ТРЕТИЙ ПАРЕНЬ. Мы тебе даже скажем, где ее изловить сподручней.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ах вот оно как…

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Мы с тебя и денег за то не возьмем.

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. Соглашайся, а не то в муке изваляем да куриным пометом обмажем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А что, если я вам в морду сейчас?

ЧЕТВЕРТЫЙ ПАРЕНЬ. Всем сразу или поодиночке?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Поодиночке красивше выйдет.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Давай. Мы тебе сейчас купеческое рыло начистим.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Давай! Попробуй!

Дознаватель и первый парень забираются на мешки. В кулачном поединке парень быстро проигрывает.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ну, кто тут еще зубастый?

Второй парень забирается на мешки. Отчаянно машет кулаками и падает тоже, сраженный ловким ударом Дознавателя. Парни смыкаются, не давая ему пройти. Дознаватель достает из кармана револьвер.

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Ладно, пущай идет. Еще свидимся.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Это я вам обещаю.

Затемнение.

 

Картина 12

Табак

ВЕДУНЬЯ. Чего тебе, Охво? Хвораю я.

ПАТЬВАШКА. Табачку тебе принес свежего, как обещал.

ВЕДУНЬЯ. Коли так, то и трубку мне набей.

Патьвашка входит, садится и набивает трубку Ведуньи.

ПАТЬВАШКА. Видала ты купца этого, что по деревне шныряет?

ВЕДУНЬЯ. Такого купца издалече видать.

ПАТЬВАШКА. Товара купил на три копейки, а нос успел во все дырки засунуть.

ВЕДУНЬЯ. Коли попадья привечает, значит, дело будет.

ПАТЬВАШКА. Вот именно что дело.

ВЕДУНЬЯ. А что же староста?

ПАТЬВАШКА. Будто ты его не знаешь! Дрожит, казенный человек. Сказывал, в соседней деревне двух ведуний в острог свезли. А староверов без разбора хватают и шлют на неведомые земли.

ВЕДУНЬЯ. У страха глаза велики.

ПАТЬВАШКА. Как тут быть? Как от беды уберечься?

ВЕДУНЬЯ. На гору надо идти. Собраться всем миром, как в прежние времена, и идти.

ПАТЬВАШКА. Они, может, только того и ждут. Чтобы всех похватать. Ежели в еретики попадешь, тут уж, матушка, не отмолишься.

ВЕДУНЬЯ. Стар ты стал, Охво. Нет в тебе прежней злости. Ведь за веру-то постоять надо.

Пауза.

ПАТЬВАШКА. Правильно говоришь, ослабело мое сердце. Вчера пошел к Грозовой скале, чтобы обереги найти для новой свадьбы. Иду, а сам все думаю: а вдруг кто следом за мной ветки ломает, вдруг подглядит кто, откуда я свою силу беру, и украдет. Вот до чего дожили. У себя в лесу себя боимся.

ВЕДУНЬЯ. Через два дня солдат столбы молитвенные обещал закончить. Соберешь парней молодых, тех, у кого язык покороче, и на Баранью Гору пойдем столбы подымать. Там и помолимся, и духов наших задобрим. Они нас до сих пор в беде не оставляли, вот и сейчас не оставят.

ПАТЬВАШКА. Все сделаем как скажешь. А купец-то на нашу Хельми глаз положил. И она за ним увивается.

ВЕДУНЬЯ. Вот тебе на! Тут медлить нельзя. Сейчас пойдешь к Насто и скажешь, чтобы заперли Хельми в доме под замком, чтобы никуда не выпускали десять дней. Скажешь, мол, я так наказала. Не для гостя нежданного этот товар. Лемби у Хельми теперь такой силы, что ежели ее пожар разгорится, то всем худо будет.

 

Картина 13

Прогулка

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Не боишься ты по лесу одна ходить?

ХЕЛЬМИ. А чего мне бояться, мне здесь каждая тропинка знакома.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А вдруг зверю ты какому понравишься? Ведь ты сладкая ягода.

ХЕЛЬМИ. Все так говорят, да никто не пробовал.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Неужели никто? А меня не боишься? Вот сейчас как наброшусь на тебя.

ХЕЛЬМИ. Попробуйте.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И попробую! (Пытается схватить и обнять Хельми, но та ловко выскальзывает из его рук.)

ХЕЛЬМИ. Не балуй, купец.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. На реку ты за жемчугом ходишь, а здесь, в лесу, какие сокровища ищешь? Зачем ты перья собираешь? Для колдовства? На этой поляне колдуньи пляшут?

ХЕЛЬМИ. Нет, наши ведуньи свой обряд не здесь вершат.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А где же?

ХЕЛЬМИ. А вам зачем?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Хочу посмотреть, как делается это, хочу попросить, чтоб мое сердце навеки к твоему присушили.

ХЕЛЬМИ. Вы слова такие говорите затем, чтоб смущать меня, я знаю.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Краской твои щечки залились. Значит, любишь меня? Скажи!

ХЕЛЬМИ. Спрашивали вы, зачем перья. Это для моих крыльев, которые Матти мне пообещал сделать, чтобы я летать смогла. Слыхали вы про птицу Алконост?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я шибко грамотный, я еще и не то слыхал. А ты знаешь, что эта райская птица заставляет обычного человека забыть обо всем на свете?

ХЕЛЬМИ. Матти говорит, что Алконост является на землю, чтобы ублажать праведников.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Конечно. Ведь он тебе проповеди читает. «Во плоти живя, человек не может слышать гласа ея».

ХЕЛЬМИ. Да, так Матти говорит.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Как же простого смертного можно в птицу обратить? Выходит, он тоже колдун?

ХЕЛЬМИ. Нет, он не колдун. Он старой веры держится. Только это секрет. Никто знать про то не должен. Он очень хороший.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Забавный тип этот твой Матти. А чем же он промышляет?

ХЕЛЬМИ. Игрушки делает, лодки шьет. А сейчас Матти новых идолов точит, старые сгорели от молнии. Только это тоже секрет.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Как же можно и в Бога верить, и идолам кланяться?

ХЕЛЬМИ. У нас вот так… Мама говорит, что там, на небе, и Бог, и духи, наверное, договариваются и живут хорошо.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А правда, что у вас так заведено, что сват-колдун, патьвашка ваш, должен с невестой первую ночь проспать?

ХЕЛЬМИ. Глупости. Кто же вам такое наболтал?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Старуха одна рассказала.

ХЕЛЬМИ. Может, и было такое в давние времена.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Да, можно было бы пойти патьвашкой, если бы был старый обычай.

ХЕЛЬМИ. Вот вы всегда так шутите, что мне странно делается.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А знаешь, это почему? Потому что я тоже колдун. И я наверное знаю, о чем твой друг-рукодельник говорит с тобой.

ХЕЛЬМИ. Откуда же вам знать?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А вот давай сговоримся: если отгадаю, то два раза тебя поцелую.

ХЕЛЬМИ. Поглядим, какой из вас отгадчик.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Говорит твой солдат, что во плоти нашей зерно греха таится. И с этим грехом человек должен бороться. Говорит, что антихрист среди человеков пребывает и человеками правит, что людям любить пристало так, как голуби друг друга любят. Ну что? Верно?

ХЕЛЬМИ. Верно. Будто ты все подслушал.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А это все потому, что ты мне во сне привиделась. Все слышал, все знаю. Красавица Хельми в первый раз сказала мне «ты».

ХЕЛЬМИ. Правда. А я и не заметила.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я все отгадал. Плати!

Подходит к Хельми и долго целует ее. Издалека доносится песня.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Что это?

ХЕЛЬМИ. Это наши деревенские собрались в сноп играть. Сюда идут.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Бесовские игрища?

ХЕЛЬМИ. Сейчас спрячемся, а потом выйдем и тоже играть станем.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Только давай подальше спрячемся.

Уходят в лес.

 

Картина 14

Игра в сноп

На поляне появляется молодежь. Девки и парни рассаживаются вкруг. Запевают песню появляется водящий, на которого надет сноп сена. Он двигается от одного человека к другому, пока не свалит кого-нибудь на землю, после этого сноп громогласно говорит о поверженном человеке.

ВСЕ. У этого парня какой секрет?

СНОП. Знает сноп, что ты свой платок Васке отдала, а потом с ним три ночи в риге провела!

ПЕРВЫЙ ПАРЕНЬ. Врешь, сноп! Собью тебя с ног!

Сноп идет за следующей жертвой.

ВСЕ. У этой девки какой секрет?

СНОП. Знает сноп, что у твоего деда была дивная кобыла. Она так по ночам выла, что барана родила!

ПЕРВАЯ ДЕВКА. Врешь, сноп. Собью тебя с ног!

Сноп идет за следующим играющим.

ВСЕ. У этой девки какой секрет?

СНОП. Такие у Палаги щеки румяные, потому что всегда с ней ходит парень пьяный!

ВТОРОЙ ПАРЕНЬ. Правду сноп говорит. У меня и сейчас пузо болит.

ВСЕ. У этого парня какой секрет?

СНОП. У Ийвана не зря нога скривлена: на одну ногу припадет, каждой девке под юбку заглядает!

ВТОРАЯ ДЕВКА. Правду сноп говорит, Ийван — бесстыжий инвалид!

ВСЕ. У этого парня какой секрет?

СНОП. У нашего Вилхо пять сестер, у каждой сестры язычок остер. Все женихи порезались, разбежались кто куда!

ДЕВКИ. Врешь, сноп, собьем тебя с ног.

Девки весело накидываются на водящего. На поляне появляются Хельми и Дознаватель. Сноп резво подбегает к Хельми. Девки и парни молчат.

СНОП. А у этой девки старые припевки: как рыба вьется — никому не дается.

ХЕЛЬМИ. Врешь, сноп, собью тебя с ног!

Пауза.

СНОП. Не учила ее мать ни ткать, ни прясть. Только выучила мать, как под молодцем лежать!

ХЕЛЬМИ. Врешь, сноп, собью тебя с ног!

Пауза.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Пошел вон, дурак! (Сдирает с ведущего соломенный покров и отбрасывает его в сторону. Парни с девками удаляются.) Не слушай их. Мы этих дураков сейчас мигом распугаем. Иди ко мне. (Обнимает Хельми, достает револьвер вкладывает в ее руку оружие.) Тебе перья были нужны, мы сейчас их добудем. (Начинает стрелять вверх.)

Испуганные птицы с криком взлетают с ветвей.

Затемнение.

 

Картина 15

Сестры

Хельми стучится в запертые двери. Отец закрыл ее в доме по совету Ведуньи. Дверь отпирают снаружи, в комнату входит Анни.

АННИ. Хельми! Ты где? Что же ты в темноте сидишь?

ХЕЛЬМИ. А ты здесь зачем? Иди к себе на двор. Что тебе надо?

АННИ. Хельми, зачем ты злишься на меня, ведь я твоя сестра.

ХЕЛЬМИ. Что сейчас: ночь или день?

АННИ. Вечер сейчас. Давай я лампу зажгу.

ХЕЛЬМИ. Что же, тебя вместе со мной в доме заперли?

АННИ. Нет. Ключ у меня.

ХЕЛЬМИ. Тогда я уйду.

АННИ. Как же ты уйдешь? Не велено! Мама с тятей наказали тебя стеречь.

ХЕЛЬМИ. Зачем стерегут, зачем не пускают, зачем мучают меня? Я хочу его увидеть. Я хочу быть рядом с ним!

АННИ. Нельзя тебе. Я расскажу сейчас, что творится в деревне, а потом и поймешь, зачем тебя на улицу не пускают.

ХЕЛЬМИ. Не буду я ничего слушать. Уходи!

АННИ (плачет). И уйду, и больше никогда не приду! Ты всегда такая была! Всегда только о себе думала!

ХЕЛЬМИ. Постой. Не уходи. Не запирай меня. Поговори со мной. Прости меня, Анни. Я не хотела тебя обидеть.

АННИ. Ничего. Я понимаю, что тебе тяжко, но тятя лучше нас знает, что надо делать. Помнишь, как он нас за непослушание наказывал в детстве. И верно, было за что.

ХЕЛЬМИ. А ты что? Что с лицом твоим?

АННИ. Ничего, сестра. У меня ребеночек будет.

ХЕЛЬМИ. Так скоро?

АННИ. До свадьбы согрешила. Теперь понимаешь, почему тятя согласился меня вперед тебя выдать?

ХЕЛЬМИ. Понимаю.

АННИ. Ну вот. Я и пришла помириться с тобой. Ведь я тебя люблю.

ХЕЛЬМИ. Я тебя тоже люблю.

АННИ. Давай обнимемся, Хельми.

Сестры обнимаются.

АННИ. А я все во сне тебя видела, что ты ныряешь глубоко-глубоко, а вынырнуть не можешь. И я все плакала-плакала.

ХЕЛЬМИ. Ничего, это так, пустые сны. Расскажи лучше, что там в деревне, зачем всполошились все?

АННИ. Беда. Этот злыдень чиновник из уезда допросы учинил.

ХЕЛЬМИ. Чиновник?

АННИ. Двух солдат к нему прислали вчера. Хотят знать имя ведуньи нашей, чтобы в уезд ее везти, чтобы судить ее там. Только никто не признается. Вот они и злятся. К Матти на гору поднимались, все углы в доме обшарили. Прознали про то, что он на службе царевой старовером стал, и теперь грозят тюрьмой. Тятя со стариками встречаться пошел. Хотят деньги собрать для чиновника, чтоб уехал он уже от нас восвояси, чтоб никакого зла от него не случилось.

ХЕЛЬМИ. А что же купец Николай, не приходил к отцу? Меня не спрашивал?

АННИ. Купец?

ХЕЛЬМИ. Ведь они же с отцом сговорились. Ведь он отцу и задаток дал. (Пауза.) Значит, не ищет меня, не приходит. Верно, сказали ему, что меня нет. Мол, уехала я. Так? Или он сам по делам своим в город уехал? Он придет, я знаю. А я тебе, Анни, правду скажу, что люблю его больше жизни. Я все ждала его, ждала. Все думали, что это гордость моя, что никого вровень с собой поставить не хотела. А я не могла. И тебя мне жалко было, и маму, и тятю. Только нельзя мне было его не дождаться. Понимаешь? Вот мы на небо с Матти глядели по вечерам, еще звезд там нет, еще сумеречное все, а потом вдруг засияет ярко-ярко, сильно-сильно, и сердце так и зайдется от радости. Так вот и с ним каждый раз. Ведь ты своего мужа так же любишь? Ведь мы сестры с тобой, у нас кровь одна. Ведь так? Дай мне твою руку. Вот послушай, как оно стучит, как оно бьется, мое сердце. Это потому, что я о нем думаю.

АННИ. Пойду я. Уже сейчас и тятя придет, ведь не велено к тебе даже заходить.

ХЕЛЬМИ. Нет, постой. Отчего ты не отвечаешь?

АННИ. Не знаю, что тебе отвечать, Хельми.

ХЕЛЬМИ. А чиновник этот, разве он ничего не знает про Николая? Ведь он тоже городской. Что ты так смотришь? И зачем они зло такое учинить хотят?

Пауза.

АННИ. Да разве, сестра, ты того не знаешь, что твой купец — он и есть чиновник?

ХЕЛЬМИ. Откуда же мне знать? Сижу здесь, как в клетке. И как это человек может из купца в чиновники обернуться?

АННИ. Тятя говорит, что он, словно волк в овечью шкуру, влез и про всех все вызнал… Чего тебе о нем думать? Вон он каким змеем обернулся. Вокруг тебя покрутился, а теперь за дочкой попадьи ухлестывает. Городские — они такие обманщики.

У Хельми из рук падает лампа.

АННИ. Что ты, Хельми! Так и до пожара недалеко.

Хельми стремительно выбегает из комнаты.

АННИ. Постой, Хельми! Куда ты? Нельзя!

Рванулась вслед за сестрой, но ойкнула, схватилась за живот и осела на пол.

 

Картина 16

Допрос

В доме попадьи за столом сидит Дознаватель. У порога стоит попадья. Староста с пером в руках пишет. Посреди комнаты стоит Матти.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Пиши, староста. Свое пособничество в изготовлении идолов отставной солдат Матти Рягоев признал полностью.

МАТТИ. Видит Бог, ваше благородие, никакого зла не умыслил.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А ну, перекрестись.

Матти крестится двумя перстами.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. И еще запиши, что оный отставной солдат двоеперстием своим при попадье Дарье Батаговой и старосте деревни на допросе себя проявил старовером.

МАТТИ. От веры своей не отрекусь, не старайтесь.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. То-то и оно! Нам доподлинно известно, что такие сектанты-беспоповцы, как ты, не почитаете таинства христианские, что более других склонны к самосожжению.

ПОПАДЬЯ. Аки голубь, думаешь в небо вместе с дымом взлететь? Не выйдет!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Молчи, попадья!

ПОПАДЬЯ. Девкам молодым голову задурил, с ангелами равнять их решился, еретик!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Тихо тут!

ПОПАДЬЯ. Поняла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А ну-ка, Домна Ивановна, квасу еще принеси. В горле пересохло.

ПОПАДЬЯ. Поняла.

Попадья выходит.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Спрятался? Думал, тебя не найдут? От меня, брат, не уйдешь! Я не таких, как ты, я злодеев похлеще тебя видывал. Сознавайся.

МАТТИ. В чем же еще сознаваться?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Известно мне, что, кроме колдовства, ты и иные злодейства учинял.

МАТТИ. Да где же это видано, чтобы так людей честных терзали?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Рассказывай, как труба подзорная к тебе попала? Ведь за разбой тебя в кандалы! Откуда такая вещь дорогая здесь взялась? Ведь она больших денег стоит.

МАТТИ. Верой и правдой царю-батюшке двадцать пять годов…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Говори теперь, где чиновника и солдата закопал, которые при трубе той были?

МАТТИ. Да что же вы, с ума, что ли, спятили?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. С кем говоришь, старик! Это я с тобой тут в бирюльки играю. А в уезде с тебя всю шкуру спустят. Признавайся сейчас, да и делу конец. Ведь ты попался с поличным. Я за то тебе все твои грехи староверские спишу.

МАТТИ. И говорить тут нечего. Из города Парижу вез с дозволения командиров своих.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. За дурака меня держишь, старик! Три года тому назад, зимой, пропали сани с английским офицером, при котором много имущества было. Никого не нашли. Списали на метель, а теперь я знаю, кто был тому виной.

МАТТИ. Кто же суется в метель на санях-то в такую даль ехать?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Знаешь ли ты, каналья, что в ту пору из-за тебя губернатор на ноги всю уездную полицию поднял.

МАТТИ. В тартарары полетит душа ваша, за напраслину.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Конечно. Только сначала ты полетишь в острог. Собирайся, старик, завтра поедешь со мной в город. Там разберутся, что ты за гусь такой. И из избы чтоб ни ногой, я к твоим дверям человека приставлю.

Староста с Матти уходят. Входит попадья с подносом, на котором водка и закуска.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я ведь квасу просил.

ПОПАДЬЯ. Откушайте, ваше благородие. Целый день без устали в трудах праведных. А кваску холодного дочь сейчас принесет.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Кто там еще?

ПОПАДЬЯ. Деревня собралась, гудит. Улей ихний растревожили не зря.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Никого не пускать. Зови старосту.

Попадья выходит. Дознаватель выпивает несколько рюмок водки.

Входит староста.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Возьмешь мужиков, и со двора этого солдата стащите столбы, из которых он идолов тачал. Будем их здесь на дрова пилить.

СТАРОСТА. Кто же пилить-то их станет?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Сам станешь, коли порядка в твоей деревне нет. У меня теперь знатные доказательства имеются, что колдовством здесь каждый промышляет. А двоих либо троих для острастки упечем подальше, чтобы от истинной веры никто не уклонялся. Если нет тут урядника, так на то ты поставлен, чтобы порядки блюсти. Ясно тебе, дубина? Ступай, исполняй, что велено.

Староста уходит. Дознаватель снова прикладывается к рюмке, отвернувшись от входа. Два мужика в сопровождении попадьи молча вносят большие бутыли с жемчугом, ставят их у порога и выходят.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Это еще что такое?

ПОПАДЬЯ. Мужики челом бьют.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А-а-а… Хорошо. Значит, все недаром. Значит, хотят все же, чертовы дикари, раскаяние вымолить. Это хорошо!

 

Картина 17

Выстрел

Входит Хельми.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я же сказал: никого не пускать!

ХЕЛЬМИ. Это я.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. А, это ты, лесная нимфа. Что ж тебя отец — из-за меня под замок посадил? Или тебя новые сваты донимают?

ХЕЛЬМИ. Ведунья так сказала, а он ее ослушаться не может.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ведунья? Мы твоей ведунье показную порку устроим, шкуру с нее спустим для острастки. Все тут жалостливые, никто правды сказать не хочет. Но ведь ты не такая. Ты мне ее покажешь. А может быть, это твоя мать — колдунья?

ХЕЛЬМИ. Нет. Нет!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Отчего же нет? Таких красоток простые бабы не рожают. Но сегодня ты не похожа на себя. Сегодня ты похожа на волчицу. Хочешь укусить меня? На, укуси меня вот сюда. Не хочешь? Что? Тебе наговорили всяких гадостей обо мне? Разве можно слушать то, что говорит этот сброд? Не слушай их. Слушай меня. Я безумно хочу сорвать с тебя платье, как тогда в лесу. Разве можно это желание с чем-нибудь сравнить?

ХЕЛЬМИ. Подожди! Скажи, зачем ты приехал?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Как зачем? За жемчугом. Видишь, сколько мне его нанесли. А самая красивая жемчужина — это ты. Ведь ты любишь меня? Ну, что же ты молчишь?

ХЕЛЬМИ. Люблю тебя, больше жизни. (Бросается к Дознавателю, обнимает его.)

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Ишь как распалилась!

ХЕЛЬМИ. Милый, зачем ты ко мне не приходил? Я чуть не умерла.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Так ведь тут дел невпроворот.

ХЕЛЬМИ. Разве ты не думал обо мне так, как я о тебе?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Вот, собирался за тобой послать…

ХЕЛЬМИ. Скажи мне опять то, что в лесу говорил!

Пауза.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Сегодня был я в избушке солдата, видел там твои крылья. Они забавные. Теперь придет староста, мы все на бумагу положим, все, что ты мне доносила.

ХЕЛЬМИ. Доносила? На кого ж я донесла?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. На всех. Я за это двадцать пять рублей твоему отцу отдал.

ХЕЛЬМИ. Ведь деньги ты давал, что свататься хотел…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Свататься? Ты, дурочка, про что говоришь?

ХЕЛЬМИ. Ты ведь мне про любовь сказывал…

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Хочешь, чтоб я любил тебя еще? Еще! Еще!!!

ХЕЛЬМИ. Нет, не то я спрашиваю! Разве в сердце твоем нет любви?

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Мое сердце прикрыто дверцей. Сердце у мужика знаешь где? Ведь ты знаешь?

ХЕЛЬМИ. Обманщик! Если в сердце твоем нет любви, так ты вор! Вор!

Дознаватель пытается обнять Хельми.

ХЕЛЬМИ. Пусти меня!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Опять глаза твои огнем горят. Разве можно себя удержать при виде этого огня?!

Хельми дает сильную пощечину Дознавателю.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. О да! Тут бешеная страсть. Послушай, золото мое, завтра поедем со мной. Будешь жить в моем доме сколько хочешь, пока не надоест.

ХЕЛЬМИ. Пустите, я буду кричать!

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Кричи, только кто тебя защищать придет? Ведь ты всех предала, про все тайны мне рассказала. Вся деревня теперь тебя будет ненавидеть больше, чем меня. Теперь тебе одна дорога — со мной! Поняла?

Дознаватель скидывает кафтан, из кармана глухо валится револьвер. Хельми бежит от него, сопротивляется, но он нагоняет и грубо валит ее на стол.

ДОЗНАВАТЕЛЬ. Я разыскал твое лемби, я обманул твоих духов! Знаю, что только этого ты хочешь. Если баба хочет, то ничто ее не остановит. А ты хочешь! Ты такой любви хочешь, больше всего на свете. Вот она, здесь, она совсем близко.

Хельми хватает револьвер, раздается выстрел. Дознаватель недвижим. Хельми сталкивает его на пол. Сворачивается жалким комочком и так лежит на столе. Вбегает попадья.

ПОПАДЬЯ. Убили! Убили, нехристи!

 

Картина 18

Ангел

В полной форме солдат стоит и прощается с односельчанами, конвоиры чуть поодаль.

МАТТИ. Прощайте, добрые люди! Не поминайте лихом. А пуще всего прощения прощу у вас. Прости меня, Насто. И ты прости меня, Пааво, если сможешь.

КОНВОИР. Пора, служивый. Поторопись!

МАТТИ. Сейчас, сейчас. А где же Хельми? Вы разве не привели ее? (Пауза.) Ну так скажите ей, что, мол, уехал Матти на ярмарку, что ничего, мол, вернется.

Все молчат. Только Насто начинает горько плакать.

Вдруг на сцену выбегает улыбающаяся Хельми.

АННИ. Мама, я не смогла ее удержать. Она сильная. Ужас какая сильная.

ПААВО. Оставь ее!

Видно, что разум покинул Хельми. Она весело подходит к Матти.

ХЕЛЬМИ. Матти! Ты ведь привезешь мне попугая, мы с ним будем летать. Ты мне обещал! Привезешь?

КОНВОИР. Уберите кто-нибудь эту дурочку!

Конвоиры подходят к Матти.

МАТТИ. Обязательно привезу, коли обещал. Прощай, моя бедняжка!

ХЕЛЬМИ. Прощай, моя бедняжка!

Мать с сестрой оттаскивают Хельми в сторону, та хнычет.

ХЕЛЬМИ. Я хочу попугая, он обещал мне попугая.

Солдата уводят конвоиры. Народ расходится. Сцена пустеет.

Из глубины появляется Хельми. К ее спине нелепо прилажены самодельные крылья с остатками оперения. Она вздыхает, разбегается, чтобы взлететь над зрительным залом. Еще секунда — и она взлетит…

Затемнение.



* Сват-колдун.
** Шведы.

Рейтинг@Mail.ru