Кара-Баштыг
Боом дагның кырындан Бег биле Хаа хемнерниң каттышкан белдириниң чоок-кавызы адыш оюунда дег көстүп чыдар. Аъттыг-даа, чадаг-даа чаңгыс кижи караш кынныр болза-ла, даг кырында хараалда турар хайгыылчыларның оккур карактары дораан-на эскерип каар.
Кежээ дүжүп, имиртиңней бээрге, дүнеки доскуул шериглери, бөлүк-бөлүк болуп алгаш, тоо быдарадыр халдып үнүпкен. А Боом кырынга бараан харап хүнзээн шериглер ыйгылак иштинде одагга чем хайындырып эгелээннер. Элээди оолак Кара-Баштыг кургаг хараганнар чыып, хола паш тип каан одагның чанынга эккеп кааш, отка чыннып олуруп алган.
— Кыргыстарның шериглериниң баштаңгы доскуулу Улуг-Хем ол чарыында көзүлдү деп чугаа меге чүве эвеспе оң — деп, чазының кирижин дыңзыдып ора, Аганак чугаалаан. — Каш-даа хүн хараалдап келдивис. Чүү-даа билдиртпес кандаай чүвел?
— Кым билир боор, оларны — деп, Сыырга аңаа улашкан. — Кыргыстарның шериглери эвес, а кайгалдары- даа көзүлген чадавас. Эйлиг-Хем, Эъжимниң түлүштери, Өөк, Туранның маадылары шаг шаандан- на үргүлчү кыргыстар-биле удур-дедир оорлажып, месилдежип чоруур чүвелер болбазыкпе.
— Оозу харын ындыг, ынчалза-даа сезинчиг де — деп, Кара-Баштыгның ачазы чугаага киришкен. — А бо түлүштер, маадылар тайга-даскыл талазынче дескелей көжүп, кыргыстар дайын үндүрер деп тур деп, шапкынчылар аъткарып турары база-ла анаа эвес.
— Кыргыстар кайы-даа аймак-биле үр чаалашпаан, боттары ында-хаая месилдежи бээр дээрден башка. Сөөлгү үеде аразында өмек-дөмек болуп, эвилелдежип, эптиг-демниг апарганнар. Ынчангаш холдары кижип, өске аймактарга күжүн дөгеп турар апарганы ол-дур. Бистиң-даа аймактарывыс ындыг ийик чоп — деп, Сыырга чугаалаан. — Кыргыстар-биле эки үеде эдержип, багай үеде бактажып чоруур болгаш, Улуг- Хем ол чарыының тыва аймактары кайын эндээр.
— Чадавас — дээш, Аганак чазының кирижиниң дыңзыын хынап, ону тыртып-тыртып салыптарга, кириш хыг кыннып, согун караңгыже ужуга берген ышкаш болган.
— Эът быжа берди. Чемнениилиңер — дээш, Кара- Баштыгның ачазы пашта эътти деспиге эзип, кезип, ыяш дазылындан чазаан падар аяктарга үлей каап эгелээн. — Кара-Баштыг, бээр олур. Бис деспиден чиир бис, оглум — деп, эътти үлеп олура, ачазы чугаалаан. Кара-Баштыг деспиже чоокшуладыр баскактанып олуруп алгаш, идииниң хончузундан бичии кестик уштуп эккелгеш, ачазының сунганы чаглыг ээгини кезип чип эгелээн.
Хайгыылчылар ыыт чок чемненип олурганнар. Даарта эртен бооп чиир дээш, хараганда өртей баглап каан сергежиктиң оъттап, дызырады дайнанганы, ой иштинче ажытталдыр өртеп каан аъттарның былгырганы дыңналган.
— Мындыг сараалыг үеде оглуңну хей-ле доскуулче алыр-дыр сен ийин — деп, Аганак чугаалаан. Кара-Баштыгның ачазы кезек када ыыт чок ора:
— Авазы чок болган соонда аалга-даа, черге-даа чарылбас болган, үргүлчү кады чоруур апарган адашкылар- дыр бис ийин — деп чугаалаан. — Дың иелээ болгаш...
— Кара-Баштыг эр болган, эзеңгиден тептинген оол-дур — деп, Аганак уламчылаан. — Удатпас оттуктуг бижек, ок-чепсек астынар. Ачазын эдербейн, аңгы чоруп, кадыг-бергеге боду чаңчыгар...
Ачазы оглунга болушкан хөөннүг:
— Бергээ дээр болза, мээң оглум ачазы-биле деңге чаңчыгып чоруур эр-дир — деп, Аганактың чугаазын үзе кирген.
Аганак арай эпчоксунуп:
— Ол Кара-Баштыгдан көскү-дүр — диген. — Ынчалза- даа шериглер-биле доскуул үнери, хараалга турары, хайгыылга чыдары дээрге аңчылар-биле кады хайыр манаары эвес-ле болгай.
Одагны долгандыр олурганнар кезек када ыыт чок барганнар.
— Аганактың чугаазы чөп боор — деп, Сыырга чугаалап үнүп келген. — Үе-даа дүвүренчиг-дир. Аал-чуртувусту, ажы-төлүвүстү чаа-чалбак оруундан чайлатса эки боор. Чаъс соонда өл артар, чаа соонда төл артар. Кара-Баштыгның ачазы:
— Ол-даа чөп харын — дей тыртып каан. Ооң ол сөстеринге ооргаланып:
— Кара-Баштыг, дараазында доскуул үнеривисте мээң оолдарым-биле аалга артып каар сен аа?! — деп, Аганак чугаалаан.
Кара-Баштыг аңаа харыылаваан.
— Мээң аъттарым аразында тулган дээн чаваа бар. Ону тудуп, мунуп өөредип, ол хевээр аът кылып алыр сен — деп, оолду көгүткен аянныг Аганак уламчылаан. Ачазындан ынай-даа када чарлыр хөңнү чок болгаш, Кара-Баштыг ыыт чок олурупкан.
— Улуг кижиниң чугаазынга харыылаар чоор, оглум — деп, Кара-Баштыгның чүге ыыт чок олурарының чылдагаанын билзе-даа, ачазы ужур эдертип чугаалаан.
— Та... — деп, оол хөөн чок харыылап каан. Эът чип, изиг мүн ижип алгаш, Кара-Баштыг ирт кежи кылын негейни эжингеш, ачазының артыы талазынга чыдыпкаш, доскуулчуларның таваар чугаазын дыңнай берген. Эрткен кыжын дииңнеп чораанын Аганак төөгүп олурган. Тоттур чемненип алган, база негей иштинге чылыга бергеш, үр-даа болбаанда Кара- Баштыг удуп каан.
Кижилерниң алгы-кышкызындан, каккылашкан хылыштарның кыңгыраан даажындан Кара-Баштыг хеп-хенертен отту чаштап келген.
Кортканындан:
— Ачай, ачай! — деп, оолчугаш алгырып, ачазын кыйгырып, шуглак иштинден үне халаан.
Кара-Баштыгның чанынга ачазы чеде хонуп келген. Ооң холунда селеме кылаңнаан.
— Кыргыстарның баштаңгы шерии бисче хенертен кедеп халдап келди — деп, ол эгиштевишаан чугаалаан.
— Оттуг кезекти одагдан ап алгаш, медээ одааның оваазын кыпсып үндүрүвүт, оглум! А бис сени дайзындан доза тураалы.
Чүү болганын Кара-Баштыг дораан-на билип кааш, одагдан оттуг кезекти ал-ла тыртып алгаш, медээ одааның оваазын чыып каан Боом дагның бажынче халып үнүп-ле каан. Медээ одаан канчаар кыпсырын ачазы Кара-Баштыгга айтып берген болгаш, кургаг сиген, хадың тозу, ыяш чиирбейи чыдар овааның таваанче оттуг кезекти ол октапкан. Кургаг сиген карак чивеш аразында чалбыышталып, хадың тозу, чиирбей дызырадыр хып үнген. Үр-даа болбаанда медээ одааның чалбыыжы дээр шаар окталы берген.
— Ачай! Ачай! — деп, Кара-Баштыг өөрүп алгырган.
— Кыпсыптым! Кыпсыптым, ачай!
Ооң дурт-сыны дээрже дүндүүштелдир чалбыышталып хыпкан улуг одагның чырыынга кончуг тода көстүп турган. Ол өйде согун агаарга сыг дээн соонда, оолдуң баарынга кадалы берген. Ооң аарышкылыын оол билбээн.
— Ачай, ачай! Кыпсыптым, кыпсыптым!
Ачазы оглунга харыылаваан. Оолдуң бажы дээскинип, аткаар тендирип, одагже барып дүжүп чыда, Улуг-Хемни куду көөрге, кожагарлар баштарында медээ одаглары кыва берген болган. «Аалдарда шериглер аъттанып эгелээн боор» деп, Кара-Баштыг амырап боданган...
Черноголовый
Слияние рек Бий* и Каа**, истоков великой реки Улуг- Хем*** с вершины горы Боом видно как на ладони. Ни всаднику, ни пешему не укрыться от зорких глаз воинов, что стоят здесь в дозоре.
Когда летнее солнце ушло за острые вершины гор и начало смеркаться, группы всадников разлетелись по окрестностям.
А дневные дозорные, среди которых были мальчик Кара-Баштыг и его отец, спустились в ложбину чуть ниже вершины горы. Они развели костер и в большом медном котле стали варить мясо.
Имя Кара-Баштыг означает Черноголовый. Так звали мальчика за густые черные волосы. Недалеко отойдя от костра, он вскоре вернулся с сухими ветками караганника и сел у огня.
Мальчик с удовольствием протянул к теплу костра руку.
Один из дозорных недовольно пробурчал:
— Не верю я, что на той стороне Улуг-Хема появились разъезды рода кыргысов. Сколько дней в дозоре, а их даже издали не видели...
— Где они!? Кто их видел? Может быть, это вовсе не воины кыргысов, а просто конокрады — сказал Аганак, натягивая тетиву лука. — А вот племена тулушей Эйлиг-Хема и Эжима, племена маады Уюка и Турана**** издавна с кыргысами бранятся, воруют друг у друга скот, и до стычек доходит.
— Может быть и так — вступил в разговор отец Кара- Баштыга. — А почему тулуши и маады гонцов к нам посылают? Сообщают, что откочевали в горы, защищаясь от набегов кыргысов.
— Племена кыргысов уже давно не воевали между собой, а с тувинскими племенами за левым берегом Улуг-Хема тем более. Сплотились, вот и руки чешутся у них, — сказал Аганак. Двумя пальцами он натянул тугую тетиву лука, и резко отпустил, будто посылая стрелу во врага.
— А может быть, кыргысы уже перебрались на этот берег. Мелкими группами. Схоронились и ждут удобного случая, — предположил один из дозорных.
— Не может быть — сомневался другой. — Наши разведчики весь правый берег каждый день прочёсывают.
— Пешие лазутчики как вши, ищи их, — возразил первый. — Сам что ли не был в передовых отрядах...
— Мясо сварилось, давайте есть, — прервал их разговор отец Кара-Баштыга. Он выложил мясо из котла илбеком***** в большое плоское корыто и, вынув из тройных ножен кестик******, при свете костра разрезал мясо на равные куски.
Все ели молча. Слышно было, как недалеко от костра пофыркивают кони, привязанные к небольшим кустам молодого караганника.
Нарушил тишину Аганак:
— Времена неспокойные, сами видите — сказал он отцу Кара-Баштыга. — Зачем брать сына в дозор?
Тот немного помолчал и ответил:
— Вдвоем мы остались... после смерти нашей мамы. Вот и не расстаемся.
— Кара-Баштыг уже большой мальчик, — продолжил Аганак. — Скоро ему своего коня объезжать, надо быть самостоятельнее...
Отец мальчика резко прервал его:
— Он все тяготы жизни несет наравне со мной. Если рассуждать о самостоятельности.
От таких слов отца у Кара-Баштыга на душе потеплело, он ещё ближе подвинулся к нему.
После короткой неловкой тишины Аганак сказал:
— Это видно по нему. Но... стоять в дозоре — не коней сторожить.
— Мне кажется, Аганак прав, — встрял в разговор Сыыргак. — Нам всем надо своих детей и жён уводить подальше с пути войны. Не зря народ говорит: после ливня лужи, после пожара — пепел.
Отец Кара-Баштыг помолчал, затем сказал:
— Да, это правда.
Аганак сразу ухватился за эти слова:
— В моем табуне есть отличный жеребёнок. Я его тебе дарю. Объездишь его — будет твоим. Хорошо, Кара- Баштыг?
Мальчик не хотел расставаться с отцом, и поэтому не отвечал. Отец, поняв причину молчания сына, сказал:
— Старшим надо отвечать, сынок.
Кара-Баштыг нехотя сказал: — Да... не знаю...
Он лег возле отца, укрылся тулупом из овчины и стал слушать разговор взрослых. Аганак рассказывал, как прошлой зимой охотился на белок.
Непонятная тревога от слов Аганака, грустное чувство скорого расставания с отцом, усталость от дневного дозора и тепло овчины скоро склонили мальчика ко сну...
Он проснулся внезапно от крика людей, звона сабель. Кара-Баштыг сбросил с себя тулуп, вскочил на ноги и во весь голос закричал:
— Ачай*******! Ачай! Ачай, где ты!
К нему подбежал отец. В его руках блестели две сабли.
— Напал передовой отряд кыргысов! — Громко сказал он. — Бери ветку из костра! Беги к сигнальному костру на вершине, разожги! Я тебя буду прикрывать!
Кара-Баштыг сразу понял, что случилось. Быстро выхватив горящую сухую ветку из костра, он что было сил, пригибаясь, побежал вверх по склону. Подбежав к сигнальному костру, он бросил горящую ветку туда, где среди бересты и веток гнездом была сложена сухая трава. Костер сразу разгорелся, и вскоре яркое пламя взметнулось в небо, оповещая племена о нападении врага.
Мальчик радостно закричал:
— Ачай! Ачай! Я разжёг! Я разжёг!
Отец не отвечал.
— Ачай! Ачай! Я разжёг! — громко звал мальчик.
На фоне яркого пламени костра Кара-Баштыг был хорошо виден. Стрела глубоко вонзилась в его живот. Он не почувствовал боли. У него закружилась голова и, падая спиной в костер, Кара-Баштыг оглянулся вокруг.
На вершинах гор уже горели сигнальные костры. Мальчик подумал: «Воины садятся на коней».
* Бий-Хем — Малый Енисей (тув.).
** Каа-Хем — Большой Енисей (тув.).
*** Улуг-Хем — Великая река, Енисей (тув.).
**** Населенные пункты (тув.).
***** Железный крюк (тув.).
****** Небольшой ножик.
******* Отец (тув.).









